ناوی ڕاستەقینەی ئەحمەد جزیری بوو، هەروەها بە نازناوی "نیشانی" ناسرابوو.
شارەزایی لە شیعر.
هه ڕوه ها له شیعره کانیدا نیشتمانپه ڕوه ڕی ڕۆمانسی و شانازی به شوناسی کوردی ده ڕبڕی، ڕێز له پێگه ی کوردستان له ده قه کانیدا گرت.
خاوەنی کۆمەڵە شیعرێکی بەناوبانگە کە بە دیوانی جزیری ناسراوە، کە شیعری خۆشەویستی و سۆفیگەری و حەقیقەت و سروشت لەخۆدەگرێت. بەرهەمە شیعرییەکانی کاریگەرییان لەسەر پەرەسەندنی شیعری کلاسیکی کوردی هەبووە و ڕۆڵێکی بەرچاویان لە دامەزراندنی شوناسی کولتووری و فیکریی کورددا هەبووە.
جگە لە شیعرەکەی، زانایەکی ڕۆشنبیری بەرز بووە و لێکدانەوە و فەلسەفە و زانستە سروشتییەکانی خوێندووە.
خاوەنی کۆمەڵە شیعرێکی بەناوبانگە کە بە دیوانی جزیری ناسراوە، کە شیعری خۆشەویستی و سۆفیگەری و حەقیقەت و سروشت لەخۆدەگرێت. بەرهەمە شیعرییەکانی کاریگەرییان لەسەر پەرەسەندنی شیعری کلاسیکی کوردی هەبووە و ڕۆڵێکی بەرچاویان لە دامەزراندنی شوناسی کولتووری و فیکریی کورددا هەبووە.
جگە لە شیعرەکەی، زانایەکی ڕۆشنبیری بەرز بووە و لێکدانەوە و فەلسەفە و زانستە سروشتییەکانی خوێندووە.
هەروەها شارەزا بووە لە چەند زمانێک لەوانە کوردی، عەرەبی و فارسی و شوێنکەوتووی ڕێبازی سۆفی نەقشبەندی بووە.
میراتێکی شیعری و ئەدەبی هەمیشەیی لە کولتوری کوردیدا بەجێهێشت.
میراتێکی شیعری و ئەدەبی هەمیشەیی لە کولتوری کوردیدا بەجێهێشت.
ژیانی مەلای جزیری.
ساڵی ١٥٧٠ لە جزیرەی بۆتان ھاتووەتە دنیاوە کە سەردەمی ئەمیر شەرەف خانی کوڕی میر ئەبدال بووە. لە تەمەنی (10) دە ساڵییەوە لەلای باوکی دەستی بە خوێندن کردووە و پاشان چووەتە لای زانا بەناوبانگەکانی جزیرە و فێری زانست بووە.
بە فەقێیەتی ھەموو ناوچەکانی جزیرە و ھەکاری و ئامێدی و دیاربەکر و عەمادیە گەڕاوە و لە تەمەنی ٣٢ ساڵیدا ئیجازەی مەلایەتی پێدراوە، پاشان بووەتە مەلا و زۆربەی کاتی بۆ وانەوتنەوە تەرخان کردووە.
شێخ محەمەدی باوکی لە بنەماڵەیەکی شێخی بەرماڵی بووە و زۆر حەزی بە خوێندەواری کردووە. لە پەرتووکی مێژوی کورد و کوردستانی ئەمین زەکی بەگدا ھاتووە: مەلای جزیری ناوی شێخ ئەحمەدە و لە جزیرەی ئیبن عمر لە نیوەی دوایی سەدەی شەشەمی ھیجری لە دەوری عیمادەدین حاکمی موسڵدا ژیاوە.
مەلای جزیری سۆفی و لەسەر ڕێبازی نەقشبەندی بووە.[٣] وەک زانایانی سەردەمی خۆی دەربارەی لێکدانەوەی قورئان و فەلسەفە و ئەستێرەناسی و کیمیا و فیزیک و پزیشکی خوێندەواریی ھەبووە. ھەروەھا زمانەکانی فارسی و عەرەبی و تورکی بەباشی زانیوە.
زۆربەی زۆری شیعرەکانی ڕەوانن. دەربارەی دڵداری و تەسەوف و ڕاستی و خواپەرستی و ستایشی سروشتن. جگە لەمە مەلا وتووێژی شیعریی لەگەڵ میرعیمادە دینی جزیری و فەقێ تەیراندا ھەیە.
شێخ محەمەدی باوکی لە بنەماڵەیەکی شێخی بەرماڵی بووە و زۆر حەزی بە خوێندەواری کردووە. لە پەرتووکی مێژوی کورد و کوردستانی ئەمین زەکی بەگدا ھاتووە: مەلای جزیری ناوی شێخ ئەحمەدە و لە جزیرەی ئیبن عمر لە نیوەی دوایی سەدەی شەشەمی ھیجری لە دەوری عیمادەدین حاکمی موسڵدا ژیاوە.
مەلای جزیری سۆفی و لەسەر ڕێبازی نەقشبەندی بووە.[٣] وەک زانایانی سەردەمی خۆی دەربارەی لێکدانەوەی قورئان و فەلسەفە و ئەستێرەناسی و کیمیا و فیزیک و پزیشکی خوێندەواریی ھەبووە. ھەروەھا زمانەکانی فارسی و عەرەبی و تورکی بەباشی زانیوە.
هۆنراوەكانی .
مەلای جزیری خۆی بە شاعیری بۆتان و ھەموو کوردستان زانیوە[٤] و لە بەیتێکدا وتوویەتی:
دیوانی مەلای جزیری شیعرەکانی مەلای جزیری تێدایە کە بە زاراوەی کورمانجییە لە ساڵی 1630 بڵاو کراوەتەوە .
گوڵێ باغێ ئیرەمێ بۆتانم
شەبچراغێ شەبێ کوردستانم
میننەت كو من مەسرووەر دل
دلبەر ب فنجانا سوڕێ
مەی دامەو مەخموورە دل
ڕەمزەك نھێن ئاڤێھتە دل
میھری ژ باتێن مێھتە دل
شەھزادێی سوڕ ڕێھتە دل
شەھكاسەیە فەرفوورە دل
ھۆستایێ عیشقێ دل ھەڤووت
سەرتا قەدەم ھێنگێ د سووت
ڕەمزا (ئەنەلحەق) ھەر دگووت
باوەڕ بكەن مەنسوورە دل
نموونەیەك لە هۆنراوەكانی.
ئیڕۆ ڕەمزا دێم دوڕی
میننەت كو من مەسرووەر دل
دلبەر ب فنجانا سوڕێ
مەی دامەو مەخموورە دل
ڕەمزەك نھێن ئاڤێھتە دل
میھری ژ باتێن مێھتە دل
شەھزادێی سوڕ ڕێھتە دل
شەھكاسەیە فەرفوورە دل
ھۆستایێ عیشقێ دل ھەڤووت
سەرتا قەدەم ھێنگێ د سووت
ڕەمزا (ئەنەلحەق) ھەر دگووت
باوەڕ بكەن مەنسوورە دل
بەرهەمە لەچاپدراوەکانی
دیوانی مەلای جزیری شیعرەکانی مەلای جزیری تێدایە کە بە زاراوەی کورمانجییە لە ساڵی 1630 بڵاو کراوەتەوە .
ڕۆژھەڵاتناسی ئەڵمانی مارتین ھارتمان (Martin Hartmann) لە ساڵی 1904 دیوانەکەی مەلای جزیری لە بەرلین لەچاپ دراوە
و ە دواتر لە ھەولێر و بەغدا و تاران و قامشلۆ چاپ کراون و خۆی پێشەکی بۆ نووسیوە و لە چاپەکەی قامیشلۆ دا دیوانەکەی بە زمانی عەرەبی لێکدراوەتەوە. ھەژار ئەم دیوانە شیعرەی بە سۆرانی شەرح کردوە.
===
===
ئاماده کردنی : حکیم محمد حاجی