لە مێژووی کوردستانی باکوور (کوردستانی تورکیا)، هەندێک شۆڕش و هەڵوێست بەرامبەر بە حکومەتی تورکیا وە بە ڕێنمایی و سەرکردایەتی زانا و
شێخ و پێشەنگە کوردیانی ناوچەکەوە هاتنە جێبەجێکردن. یەکێک لەوانە گرنگترینان، شۆڕشی
سەید ڕەزای دێرسیم بوو لە ساڵی ١٩٣٧.
کێ بوو سەید ڕەزا؟
سەید ڕەزا لە ناوچەی دێرسیم (ئێستا تونجێلی لە تورکیا) لە ساڵی ١٨٦٣ لە دایک بوو.ئەو شێخێک بوو لە خانەواده یه کی ، بەناوبانگ بوو بەوەی کە زانیاری ئاینی و نەتەوەیی هەبوو. لە ناوچەی دێرسیم زۆر بڕیار و هه ڵوێستی گرنگ دەدرا لە لایه ن خۆی و خانه واده که یه وه.
بەرپاکردنی شۆڕش
لەوسەردەمەدا بەرپاکردنی شۆڕش وەرچەرخانێکی مێژووی گرینگ بوو بۆ بەگژاچونەوەی ستەمکاری و نادادپەروەری دەسەڵاتدارانی تورکیا کەهۆکاری سەرەکی بوو بۆ بەرپاکردنی ئەو شۆڕشە.
هۆکاری شۆڕش.
لە دوای دامەزراندنی كۆماری تورکیا لە ساڵی ١٩٢٣، حکومەتی کەمالیستی بەپێی یاسای "یەک نەتەوە، یەک زمان، یەک وڵات" دەستی کرد بە سیاستی توندوتیژی بەرامبەر بە کوردەکان.لە دێرسیمەوە (کە زۆر جیاوازبوو بەرزایییەکان و ژینگەی سەخت هەبوو)، حکومەت هەوڵی دا کورد لەناو بەرێ زۆر دڕندانە کەوتە گیان دانیشتوانەکەی . یاسایەک بە ناوی "یاسای دێرسیم" بڵاو کرایه وه کە بەهۆی ئەوە وه خەڵکی ناوچەکە له زێدو خاک و زه وی خۆیان ده ربه ده ر کران ، ئه وه ی سه رچاوه ی ژیان بوو داگیریان کرد
سەید ڕەزا بە پێشەنگایەتی زانایان و ریشەدارەکانی ناوچە که ، ڕەخنەیەکی بەرچاوی گرت لەو سیاستە و بانگەوازی بۆ بەرگری لە نەتەوە و خاکی کورد کرد.
دەستپێکی شۆڕش.
● شۆڕش لە ساڵی ١٩٣٧ دەستپێکرد.● ئەو وەک سەرکردەیەکی مێژویی توانی خەڵکی دێرسیم لەگەڵ بەشێکی زۆر کوردەکانی ناوچەکە کۆبکاتەوە.
● هەموو ناوچەی دێرسیم بە مەیدانی هێرش و بەرگری گەڕایەوە.
● سوپای تورکیا بە هەزاران سەرباز و تۆپ و فڕۆکە دەستیان بەسەر ناوچەکە کرد.
ڕووداوەکانی سەردەمی شۆڕش.
● دەستەکانی سەید ڕەزا بە شێوەی چیاخۆڕی و بە بەرگرییەکی خەڵکی شۆڕشیان بەرامبەر بە سوپا گەڕاند.● تورکیا بە بەکارهێنانی فڕۆکە و بۆمباران و به کارهێنانی جۆره ها چه ک، گوندێکی زۆریان سووتاند و ژنان و منداڵانی زۆریان کوشت.ده ستیان نه پاراست له کاولکاری و له ناوبردن.
● بە هەزاران کوردی دێرسیم کوژران یاخود ده ستبه سه ر کران ئازار و ئه شکه نجه دران و شه هید کران .
ئەنجامە سیاسی و مێژووییه کان.
● لە کۆتایی ١٩٣٧، سەید ڕەزا بە هەڵەیەکی سیاسی هاتە سەر کۆبوونەوەی گفتوگۆی ئاشتی لە شاری ئه رزەڕوم، لەوێ دور له به ها یاسایی و ئه خلاقی و کۆمه ڵایه تیه کان ده ست به سه ر کرا .● لە ساڵی ١٩٣٧ لە شاری سیواس دوا جار لەگەڵ هەندێک هاوڕێی خۆی له سێداره درا.
● بەهۆی ئەو شۆڕشە وه ، دەستە و هاوه ڵانی سەید ڕەزا و خەڵکی دێرسیم بە بەرزی و پڕ له سه روه ری لە مێژوودا تۆمار کرا.
● شۆڕشی سەید ڕەزا، وەک نمونەیەکی بەرچاو، نیشانی دا کە کوردەکان لە هەر دۆخێکدا دژی سیاستی شه ڕانگێزی و دژه ئاشتی تورکیا دەستیان بە خۆپیشاندان کرد و به رده وام بوون له به ره نگاری دژی سته م و داگیرکاریه کان.
● خۆپیشاندانی ١٩٣٧ هەرچەندە سەرکوتوو نەبوو بە مانای سیاسی، بەڵام بوو بە خه رمانێک له سه روه ری له مێژوو لە بیرۆکەی نەتەوەیی کورد.
● ئەم شۆڕشە هێشتا وەک ئامانجێکی فەرهەنگی و نیشانەی بەرگریی کوردی یادی ده کرێته وه.
لە کۆتییدا
شۆڕشی سەید ڕەزا لە دێرسیم، ناتوانرێت بە شۆڕشێکی سادە پێناسە بکرێت. ئەو بەرەوپێشخستنێک بوو بۆ بەرگری لە ئاستی بیری نەتەوایه تی کوردی، و گه شانه وه ی ئه و بیره به ره نگاربونه وه یه لە مێژووی نزیكی کوردان لە باکوور.
Tags
مێژوو