فەقی تەیران: ژیاننامەی شاعیری گەورەی کورد

بە یەکێک لە گەورەترین شاعیر و نووسەرانی کلاسیکی کورد دادەنرێت.مەلا محەمەدی کوڕی عەبدوڵڵا بەگ ناسراو بە فەقێی تەیران ، یەکێکە لە گەورەترین شاعیرە کلاسیکیەکانی کورد لە سەدەی 17. ناوبراو بە پێشەنگێکی ئەدەبی سۆفی کوردی و یەکێک لە دامەزرێنەرانی ئەدەبی کوردی دادەنرێت کە بە شێوەزاری کرمانجی باکوور نووسراوە، لەگەڵ مەلا جزیری و ئەحمەد خانی و عەلی حەریری

ژیاننامه

فەقێ ته یران لە گوندی ڤێرێزوز (یان ڤێرێزۆر) لە لە ناحیەی مێکس سەر بە پارێزگای جۆله مێرگ (هەکاری ئێستای تورکیا) لە ساڵی 1590ی زایینی لەدایک بووە. لەساڵی 1660ی زایینی لەگوندی مێک کۆچی دوایی کردووە .لە ژینگەیەکی زانستی و ئایینیدا گەورە بووە، خوێندنی لە قوتابخانە ئاینییەکان وەرگرتووە و زانستە ئایینییەکان و ئەدەبیاتی کلاسیکی خوێندووە .باوکی ناوی عەبدوڵڵا بووە و پێدەچێت لە بنەماڵەیەکی میرنشینەوە هاتبێت، بەو پێیەی نازناوی "میر"ی بەکارهێناوە، کە ئاماژەیە بۆ پێگەی بەرزی کۆمەڵایەتی. لەبری ئەوەی ببێتە زانایەکی ئایینی نەریتی، شاعیر و عیرفانی سۆفی هەڵبژارد و وەک دەروێشێکی سەرگەردان دەستی کرد بە سووڕانەوە لە کوردستاندا، شیعرەکانی لە کۆبوونەوە زانستی و ئایینییەکان دەخوێندەوە

فەقێ تەیران و سۆفیگەری 

فەقێ ته یران بە قووڵی لە ژێر کاریگەری سۆفیگەری ئیسلامیدا بوو، بەتایبەتی بیری فەرید الدین عەتار، نووسەری کتێبی "مەنتیق الطیر". شیعرەکانی ئەو ئارەزووی یەکگرتوویی بوون (وەحدەت الوجود) و خۆشەویستی خودایی و زانینی ڕۆحی نیشان دەدەن زمانێکی سادەی بەکارهێنا، کە خەڵکی ئاسایی دەستی پێدەگات، تێکەڵ بە هێماگەرایی سۆفیگەری بوو، ڕێگەی بە شیعرەکانی دەدا بگاتە هەموو چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکان. ئەو پێی وابوو شیعر ئامرازێکە بۆ گەیشتن بە حەقیقەتی ئیلاهی، نەک تەنها هونەرێکی زمانەوانی.

بەرهەمەکانی

شیعرەکانی بە ڕاستگۆیی سۆزداری و سادەیی زمانەوانی، تێکەڵ بە توخمەکانی فۆلکلۆر بوو. زۆرجار بە چوارگۆشە (چوارینه) نووسیویەتی و پێوەرە شیعرییە کلاسیکییەکانی بەکارهێناوە. باسی لە بابەتگەلێکی جۆراوجۆر کرد، لەوانە:

▪️ خۆشەویستی ئیلاهی و سۆزی سۆفیگەری

▪️حیکمەتی بوون و مەعریفە

▪️ سروشت و جوانییەکەی

▪️ ژن وەک هێمای جوانی و پاکی ڕۆحی

 دیارترین بەرهەمەکانی. 

گرنگترین بەرهەمەکانی شاعیری کلاسیکی کورد فەقێ تەیران  بریتین لە کۆمەڵێک چیرۆکی شیعری و داستانی سۆفیگەری کە بوونەتە پایەی ئەدەبی کلاسیکی کوردی، بەو پێیەی توانی حیکمەتی سۆفی و تەمثیلی جەماوەری و فەلسەفەی ئەخلاقی و کۆمەڵایەتی تێکەڵ بکات.

زه مبیلفرۆش

بەناوبانگترین شیعری فەقێ تەیران چیرۆکێکی تراژیدی و ڕەمزی خۆشەویستی ئیلاهی و ئەشکەنجەی دونیایی دەگێڕێتەوە. پاڵەوانەکەی، زێمبیلفیرۆش (سەبەتەفرۆشەکە)، هێمای هەوڵدانی مرۆڤە لە نێوان ڕۆح و ماددا. شاعیر ئەم چیرۆکە بۆ بەرجەستەکردنی ململانێی ڕۆحی مرۆڤ لە نێوان زاهید و ئارەزودا بەکار هێناوە و یەکێکە لە چیرۆکە بەناوبانگ و وتراوەکانی فۆلکلۆری کوردی.

کەڤلێ هەسپێ ڕەش.

بە "ئەسپی ڕەش" ناسراوە، سیستەمێکی ڕەمزییە کە نوێنەرایەتی ململانێی ناوەوەی نێوان چاکە و خراپە لەناو مرۆڤدا دەکات. ئەسپی ڕەش گوزارشت لە لایەنی کێوی و غەریزەیی دەکات، بە پێچەوانەی هەوڵەکانی ڕۆح بۆ هاوسەنگی و ئارامی. شیعرەکە تۆنێکی ئیپیکی هەیە، کەڵک وەرگرتن لە وێنە سروشتییە بەهێزەکانی پەیوەست بە شاخەکانی کوردستان.

 بەیتا شێخی سه نعان . 

1621 ساڵی ( Çîrroka Şêxê Sen'an )1986 چاپی یه که م یەکێک لە جوانترین چیرۆکە سۆفیگەرییەکان کە فەقیح تەحی ئێران نووسیویەتی، ئیلهام لە بەرهەمەکانی فەرید الدین عەتار وەرگیراوە. ئەزمونی شێخی سەنعان وێنا دەکات، کە عاشقی کچێکی مەسیحی دەبێت، هێمای تاقیکردنەوەی ئیمان و پاککردنەوەی ڕۆح لە ڕێگەی خۆشەویستی و ئازاری ڕۆحییەوە. شیعرەکە پڕە لە هێمای سۆفیگەری و مانای وەحی و مەعریفە

 بەیتا دمدم.

 شیعرێکی قارەمانانە بۆ یادکردنەوەی شەڕی قەڵای دمدم، کە لە سەدەی ١٧ لە نێوان کورد و سەفەویدا ڕوویدا. تیایدا شاعیر مێژوو و حەماسەت و ڕۆحی نەتەوەیی کورد تێکەڵ دەکات و مۆدێلێکی ناوازە دروست دەکات کە شیعر و مێژووی نەتەوەیی تێکەڵ دەکات.

 ئەی ئاڤ و ئاڤ Ey Av û Avê.

گروپێکی ڕەمزی کە مامەڵە لەگەڵ ئاودا دەکەن وەک هێمای پاکی و دروستکردن و پاککردنەوەی ڕۆحی، کە چەندین دەستنووسیان لە "کۆکردنەوەی جاپ"ی عوسمانیدا دۆزرایەوە.دەستنووسەکان کە لە سەدەی نۆزدەهەمەوە پارێزراون، چاپی یەکەم ساڵی 1998 کۆپی لە ئەرشیفی کتێبخانەی ڕۆژهەڵاتی پاریس و زانکۆی سان پترسبۆرگ

بێرسیس . 

بەرهەمێکی فەلسەفی سۆفیگەری کە وێناکردنی سەفەری مرۆڤ بۆ گەڕان بەدوای حەقیقەت و مەعریفەدا. شاعیر ئەفسانە و حیکمەتی ئایینی تێکەڵ دەکات و شیعرەکە دەکاتە ئاوێنەیەکی ئاگایی گەردوونی. زمانێکی زۆر هێمادار و لە هەمان کاتدا بە ئاسانی تێگەیشتن پیشان دەدات، کە نوێنەرایەتی تێگەیشتنی قووڵی فەقێ دەکات لە ئایین و عیرفان.

 دیوانە فەقیێ تەیران .

 هەڵبژاردەیەک لە شیعرەکانی لەبارەی حیکمەت و زاهید و سروشت و خۆشەویستی ئیلاهی لەخۆدەگرێت. بە یەکێک لە یەکەمین کۆمەڵە شیعرەکان دادەنرێت کە بە شێوەزاری کرمانجی باکوور نووسراوە و ڕۆڵی سەرەکی لە دامەزراندنی زمانی ئەدەبی ستانداردی کوردیدا هەبووە.فەقێ ته یران شیعری گێڕانەوەی لەگەڵ عیرفانی قووڵ تێکەڵ کرد و زمانەکەی کردە پردێک لە نێوان فۆلکلۆر و سیمبولیزمی میتافیزیکیدا. شیعرەکانی تا ئەمڕۆش وەک سەرچاوەیەکی بنەڕەتی ماددی لە لێکۆڵینەوە لە ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردیدا ماونەتەوە.

  میرات و کاریگەرییەکەی .  

فەقێ تەیران  بە پایەی میراتی ئەدەبی کوردی و یەکێک لە دامەزرێنەرانی قوتابخانەی سۆفی کوردی دادەنرێت. کاریگەری ئەو لەسەر نووسەرانی دواتری وەک ئەحمەد خانی و مەلا جزیری دیار بوو. شیعرەکانی بوونەتە بەشێک لە گۆرانییە فۆلکلۆرییەکانی کوردی و بۆ چەندین نەوە بە شێوەی زارەکی پارێزراون لە ساڵی 1660 لە ناوچەی میکس کۆچی دوایی کردووە و لەوێ بەخاک سپێردراوە. گۆڕەکەی لە ساڵی 2013 لە گوندی شەندیز لە بەهزان دۆزرایەوە

 پوختە .                                                

فەقێ تەیران تەنیا شاعیر نەبوو، بەڵکو فەیلەسوف و عیرفانێک بوو کە لە ڕێگەی شیعرەکەیەوە پەیامێکی فیکریی دەگەیاند، داوای خۆشەویستی و تێڕامانێکی ڕۆحی و هاوسەنگی لە نێوان ئایین و عەقڵدا دەکرد. بە زمانی سادە و ژیرانەی کرمانجی، بناغەیەکی تۆکمەی بۆ ئەدەبی کلاسیکی کوردی دامەزراند، بوو بە هێمایەکی هەمیشەیی لە یادەوەری ئەدەبی و ئایینی کوردیدا.

------

ئاماده کردنی : حكيم محمد حاجى

📚 ئەم بابەتانەش بخوێنەوە  

• سمکۆی شکاک: هۆکاری شۆڕش و دەرئەنجامەکان
• سەید ڕەزای دێرسیم و شۆڕش 1937
• شێخ سەعید پیران و شۆڕشی 1925
• مەلای گەورە کۆیە

دوایین نوێکردنەوە: نیسانی ٢٠٢٦ – ئەم پۆستە بە داتا و باشترکردنی نوێ نوێکراوەتەوە..

[+] سەرجاوەکان

1. zaniary
2. kurdshop
3. ڤەژینبۆکس