فه قێ ته یران

 بە یەکێک  لە گەورەترین شاعیر و نووسەرانی کلاسیکی کورد دادەنرێت.
مەلا محەمەدی کوڕی عەبدوڵڵا بەگ  ناسراو بە فەقێی تەیران ، لە گوندی مێک لە پارێزگای هەکاری سەر بە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی (ئێستا باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا) لە ساڵی 1590ی زایینی لەدایک بووە. لە ساڵی 1660ی زایینی لە گوندی مێک کۆچی دوایی کردووە .
یەکێکە لە گەورەترین شاعیرە کلاسیکیەکانی کورد لە سەدەی 17. ناوبراو بە پێشەنگێکی ئەدەبی سۆفی کوردی و یەکێک  لە  دامەزرێنەرانی ئەدەبی کوردی دادەنرێت  کە بە شێوەزاری کرمانجی باکوور نووسراوە،  لەگەڵ 

مەلا جزیری  و  ئەحمەد خانی  و عەلی حەریری

ژیاننامه                                

فەقێ ته یران  لە ساڵی 1590 لە گوندی ڤێرێزوز (یان ڤێرێزۆر) لە ناحیەی مێکس سەر بە پارێزگای جۆله مێرگ (هەکاری ئێستای تورکیا) لەدایک بووە. لە ژینگەیەکی زانستی و ئایینیدا گەورە بووە، خوێندنی لە قوتابخانە ئاینییەکان (مەعمورە) وەرگرتووە و زانستە ئایینییەکان و ئەدەبیاتی کلاسیکی خوێندووە
باوکی ناوی عەبدوڵڵا بووە و پێدەچێت لە بنەماڵەیەکی میرنشینەوە هاتبێت، بەو پێیەی نازناوی "میر"ی بەکارهێناوە، کە ئاماژەیە بۆ پێگەی بەرزی کۆمەڵایەتی. لەبری ئەوەی ببێتە زانایەکی ئایینی نەریتی، شاعیر و عیرفانی سۆفی هەڵبژارد و وەک دەروێشێکی سەرگەردان دەستی کرد بە سووڕانەوە لە کوردستاندا، شیعرەکانی لە کۆبوونەوە زانستی و ئایینییەکان دەخوێندەوە

 ئاراستەکردنی ڕۆشنبیری و سۆفیگەری

فەقێ ته یران بە قووڵی لە ژێر کاریگەری سۆفیگەری ئیسلامیدا بوو، بەتایبەتی بیری فەرید الدین عەتار، نووسەری کتێبی "مەنتیق الطیر". شیعرەکانی ئەو ئارەزووی یەکگرتوویی بوون (وەحدەت الوجود) و خۆشەویستی خودایی و زانینی ڕۆحی نیشان دەدەن زمانێکی سادەی بەکارهێنا، کە خەڵکی ئاسایی دەستی پێدەگات، تێکەڵ بە هێماگەرایی سۆفیگەری بوو، ڕێگەی بە شیعرەکانی دەدا بگاتە هەموو چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکان. ئەو پێی وابوو شیعر ئامرازێکە بۆ گەیشتن بە حەقیقەتی ئیلاهی، نەک تەنها هونەرێکی زمانەوانی.

 شێواز و تەوەرەکانی ئەدەبی                

شیعرەکانی بە ڕاستگۆیی سۆزداری و سادەیی زمانەوانی، تێکەڵ بە توخمەکانی فۆلکلۆر بوو. زۆرجار بە چوارگۆشە (چوارینه) نووسیویەتی و پێوەرە شیعرییە کلاسیکییەکانی بەکارهێناوە. باسی لە بابەتگەلێکی جۆراوجۆر کرد، لەوانە:

▪️ خۆشەویستی ئیلاهی و سۆزی سۆفیگەری

▪️حیکمەتی بوون و مەعریفە
▪️ سروشت و جوانییەکەی
▪️ ژن وەک هێمای جوانی و پاکی ڕۆحی

 دیارترین بەرهەمەکانی. 

گرنگترین بەرهەمەکانی شاعیری کلاسیکی کورد فەقێ تەیران  بریتین لە کۆمەڵێک چیرۆکی شیعری و داستانی سۆفیگەری کە بوونەتە پایەی ئەدەبی کلاسیکی کوردی، بەو پێیەی توانی حیکمەتی سۆفی و تەمثیلی جەماوەری و فەلسەفەی ئەخلاقی و کۆمەڵایەتی تێکەڵ بکات.

▪️زه مبیلفرۆش. بەناوبانگترین شیعری فەقێ تەیران چیرۆکێکی تراژیدی و ڕەمزی خۆشەویستی ئیلاهی و ئەشکەنجەی دونیایی دەگێڕێتەوە. پاڵەوانەکەی، زێمبیلفیرۆش (سەبەتەفرۆشەکە)، هێمای هەوڵدانی مرۆڤە لە نێوان ڕۆح و ماددا. شاعیر ئەم چیرۆکە بۆ بەرجەستەکردنی ململانێی ڕۆحی مرۆڤ لە نێوان زاهید و ئارەزودا بەکار هێناوە و یەکێکە لە چیرۆکە بەناوبانگ و وتراوەکانی فۆلکلۆری کوردی.

▪️ کەڤلێ هەسپێ ڕەش. بە "ئەسپی ڕەش" ناسراوە، سیستەمێکی ڕەمزییە کە نوێنەرایەتی ململانێی ناوەوەی نێوان چاکە و خراپە لەناو مرۆڤدا دەکات. ئەسپی ڕەش گوزارشت لە لایەنی کێوی و غەریزەیی دەکات، بە پێچەوانەی هەوڵەکانی ڕۆح بۆ هاوسەنگی و ئارامی. شیعرەکە تۆنێکی ئیپیکی هەیە، کەڵک وەرگرتن لە وێنە سروشتییە بەهێزەکانی پەیوەست بە شاخەکانی کوردستان.

▪️ بەیتا شێخی سه نعان . 1621 ساڵی (Çîrroka Şêxê Sen'an)1986 چاپی یه که م یەکێک لە جوانترین چیرۆکە سۆفیگەرییەکان کە فەقیح تەحی ئێران نووسیویەتی، ئیلهام لە بەرهەمەکانی فەرید الدین عەتار وەرگیراوە. ئەزمونی شێخ ساعان وێنا دەکات، کە عاشقی کچێکی مەسیحی دەبێت، هێمای تاقیکردنەوەی ئیمان و پاککردنەوەی ڕۆح لە ڕێگەی خۆشەویستی و ئازاری ڕۆحییەوە. شیعرەکە پڕە لە هێمای سۆفیگەری و مانای وەحی و مەعریفە

▪️ بەیتا دمدم. شیعرێکی قارەمانانە بۆ یادکردنەوەی شەڕی قەڵای دمدیم، کە لە سەدەی ١٧ لە نێوان کورد و سەفەویدا ڕوویدا. تیایدا شاعیر مێژوو و حەماسەت و ڕۆحی نەتەوەیی کورد تێکەڵ دەکات و مۆدێلێکی ناوازە دروست دەکات کە شیعر و مێژووی نەتەوەیی تێکەڵ دەکات.

▪️ ئەی ئاڤ و ئاڤ Ey Av û Avê.گروپێکی ڕەمزی کە مامەڵە لەگەڵ ئاودا دەکەن وەک هێمای پاکی و دروستکردن و پاککردنەوەی ڕۆحی، کە چەندین دەستنووسیان لە "کۆکردنەوەی جاپ"ی عوسمانیدا دۆزرایەوە.دەستنووسەکان کە لە سەدەی نۆزدەهەمەوە پارێزراون، چاپی یەکەم ساڵی 1998 کۆپی لە ئەرشیفی کتێبخانەی ڕۆژهەڵاتی پاریس و زانکۆی سانت پترسبۆرگ

▪️بێرسیس . بەرهەمێکی فەلسەفی سۆفیگەری کە وێناکردنی سەفەری مرۆڤ بۆ گەڕان بەدوای حەقیقەت و مەعریفەدا. شاعیر ئەفسانە و حیکمەتی ئایینی تێکەڵ دەکات و شیعرەکە دەکاتە ئاوێنەیەکی ئاگایی گەردوونی. زمانێکی زۆر هێمادار و لە هەمان کاتدا بە ئاسانی تێگەیشتن پیشان دەدات، کە نوێنەرایەتی تێگەیشتنی قووڵی فەقێ دەکات لە ئایین و عیرفان.

▪️ دیوانە فەقیێ تەیران . هەڵبژاردەیەک لە شیعرەکانی لەبارەی حیکمەت و زاهید و سروشت و خۆشەویستی ئیلاهی لەخۆدەگرێت. بە یەکێک لە یەکەمین کۆمەڵە شیعرەکان دادەنرێت کە بە شێوەزاری کرمانجی باکوور نووسراوە و ڕۆڵی سەرەکی لە دامەزراندنی زمانی ئەدەبی ستانداردی کوردیدا هەبووە.
فەقێ ته یران شیعری گێڕانەوەی لەگەڵ عیرفانی قووڵ تێکەڵ کرد و زمانەکەی کردە پردێک لە نێوان فۆلکلۆر و سیمبولیزمی میتافیزیکیدا. شیعرەکانی تا ئەمڕۆش وەک سەرچاوەیەکی بنەڕەتی ماددی لە لێکۆڵینەوە لە ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردیدا ماونەتەوە.

 ▪️ میرات و کاریگەرییەکەی . فەقێ تەیران  بە پایەی میراتی ئەدەبی کوردی و یەکێک لە دامەزرێنەرانی قوتابخانەی سۆفی کوردی دادەنرێت. کاریگەری ئەو لەسەر نووسەرانی دواتری وەک ئەحمەد خانی و مەلا جزیری دیار بوو. شیعرەکانی بوونەتە بەشێک لە گۆرانییە فۆلکلۆرییەکانی کوردی و بۆ چەندین نەوە بە شێوەی زارەکی پارێزراون لە ساڵی 1660 لە ناوچەی میکس کۆچی دوایی کردووە و لەوێ بەخاک سپێردراوە. گۆڕەکەی لە ساڵی 2013 لە گوندی شەندیز لە بەهزان دۆزرایەوە

 پوختە .                                                

فەقێ تەیران تەنیا شاعیر نەبوو، بەڵکو فەیلەسوف و عیرفانێک بوو کە لە ڕێگەی شیعرەکەیەوە پەیامێکی فیکریی دەگەیاند، داوای خۆشەویستی و تێڕامانێکی ڕۆحی و هاوسەنگی لە نێوان ئایین و عەقڵدا دەکرد. بە زمانی سادە و ژیرانەی کرمانجی، بناغەیەکی تۆکمەی بۆ ئەدەبی کلاسیکی کوردی دامەزراند، بوو بە هێمایەکی هەمیشەیی لە یادەوەری ئەدەبی و ئایینی کوردیدا.

------

ئاماده کردنی : حكيم محمد حاجى

[+] سەرجاوەکان

1. zaniary
2. kurdshop
3. ڤەژینبۆکس