ڤیتامین K چییە؟
بەپێی سەرچاوە باوەڕپێکراوەکانی وەک NHS و WebMD و بەگوێرەی ڕاپۆرتێک کە ڕۆژنامەی (The Telegraph) بڵاویکردۆەتەوە، ئەم ڤیتامینە ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە کەمکردنەوەی ڕەقبوونی خوێنبەرەکان، کە پرۆسەیەک کە تێیدا نیشتووەکانی کالسیۆمی ڕەق لەناو دیواری خوێنبەرەکاندا کۆدەبنەوە و ئەگەری تەسککردنیان هەیە و ڕێگری لە لێشاوی خوێن دەکات. ئەو دەڵێت "ڤیتامین K پێویستە بۆ گواستنەوەی کالیسیۆم دوور لە دڵ و خوێنبەرەکان بۆ ئێسکەکان، بەمەش تەندروستی هەردوو دڵ و ئێسک بەرەوپێش دەبات". دەشڵێت، کێشەکە لەوەدایە کە ڕێجیمەکانی سەردەم زۆرجار ڕێژەیەکی سنووردار لە سەوزە دەوڵەمەندەکان بەم ڤیتامینە لەخۆدەگرن، وەک برۆکلی.سەرەڕای دۆزینەوەی لە ساڵی 1929 لەلایەن زانای دانیمارکی هێنریک دام، Henrik Dam ڤیتامین K لە مێژە پەیوەندی تەنها بە مەینبوونی خوێنەوە هەبووە (هەربۆیە ناوەکەی لە وشەی ئەڵمانی "Koagulation" وەرگیراوە). بەڵام ئەم تێگەیشتنە لەگەڵ فراوانبوونی توێژینەوەکان دەستی بە گۆڕانکاری کردووە.
جۆرە کانی ڤیتامین k
ڤیتامین k پێکهاتووە لە دوو جۆری سەرەکی کە لەخوارەوە دیاری کراون.ڤیتامینK1 (Phylloquinone)
Phylloquinone یارمەتی جەستە دەدات لە کاتی پێویستدا خوێن مەین دروست بکات، پاڵپشتی تەندروستی ئێسک دەکات، هەروەها خوێنبەرەکان بە نەرم و نیان دەهێڵێتەوە بۆ دڵنیابوون لە ڕۆیشتنی خوێن بە شێوەیەکی تەندروست. بە پلەی یەکەم لە سەوزەی سەوزی گەڵادار وەک سپێناخ و کالی و برۆکلی وەرگیراوە.
ڤیتامین k2 (menaquinone)
menaquinone یارمەتی ئاراستەکردنی کالیسیۆم دەدات بۆ شوێنە گونجاوەکانی لەش، ڕێگری دەکات لە کۆبوونەوەی لە خوێنبەرەکان و شانە نەرمەکاندا و ئاراستەی دەکات بۆ ئێسک و ددانەکان، بەمەش پاڵپشتی تەندروستی دڵ و ئێسکەکان دەکات. ئەم ڤیتامینە لە بەشێک لە بەرهەمە ئاژەڵییەکان و خۆراکە چەورکراوەکاندا هەیە، هەروەها بە ڕێژەیەکی کەم لەلایەن بەکتریاکانی ڕیخۆڵەوە بەرهەم دەهێنرێت.
لەبەر ئەوەی ڤیتامین K بەشدارە لە پرۆسەی بنەڕەتی جەستەدا، کاتێک گوێت لە وشەی "کەمی" دەبێت نیگەران بیت. بەڵام بە پێچەوانەی هەندێک لە ماددە خۆراکیەکان، جەستەت بە گشتی کارامەیە لە پاراستنی ئاستی ڤیتامین K لە ڕێگەی خۆراک و ڕیسایکلکردنی ناوەوە.ڕۆڵی ڤیتامین K
ئەگەری ئەوە هەیە کە K2 ڕۆڵێکی زیاتری هەبێت لە ئاراستەکردنی کالیسیۆم بۆ ئێسکەکان و دوور لە خوێنبەرەکان، لەکاتێکدا K1 پەیوەندییەکی نزیکتری بە پرۆسەی مەینبوونی خوێنەوە هەیە. بەڵام توێژەران جەخت لەوە دەکەنەوە کە هەردوو جۆرەکە گرنگن بۆ تەندروستی گشتی، هەر بۆیە زۆرێک لە توێژینەوەکان لەسەر کۆی گشتی وەرگرتنی ڤیتامین K جەخت دەکەنەوە.کاتێک ڤیتامین K لە خۆراکەوە بەدەست دێت، جەستە بەکاری دەهێنێت بۆ چالاککردنی کۆمەڵێک پرۆتین. بەشێک لەو پرۆتینانە بەشدارن لە مەینبوونی خوێن، هەندێکیان یارمەتی ئاراستەکردنی کالیسیۆم دەدەن بۆ ئێسکەکان، هەندێکی تریش پەیوەندییان بە تەندروستی مێشکەوە هەیە.بەهۆی ئەم ڕۆڵە فرەییانە، وەرگرتنی ڤیتامین K بە شێوەیەکی گونجاو پەیوەندی بە خۆپاراستن لە چەندین حاڵەتەوە هەیە، بە پێچەوانەوە کەمی ڤیتامین K تادێت پەیوەندی بە کۆمەڵێک نەخۆشی درێژخایەنەوە هەیە. ستیفانۆس ڕۆمێلیۆتیس ( Stefanos Roumeliotis)، پزیشکی گورچیلە لە زانکۆی ئەرستۆ لە سەلۆنیکی لە یۆنان هۆشداری دەدات لەوەی "کەمبوونەوەی ئاستی ڤیتامین K دەبێتە هۆی کالیسیفیکبوونی (تکلس)( calcification ) خوێنبەرەکان، نەخۆشییەکانی دڵ، شکانی ئێسک، تێکچوونی مەعریفی و تێکچوونی خوێن مەین". دەشڵێت “نزیکەی 96%ی تووشبووانی نەخۆشی درێژخایەنی گورچیلە بەدەست کەمی توندی ئەم ڤیتامینەوە دەناڵێنن هه روه ها کاریگه ری له سه ر به نابردن بۆ چاندنی گورچیله.
هەروەها ئەم ڤیتامینە کاریگەری هەیە لەسەر زوتر چاکبونەوەی برین بەپێی ماڵپەڕی PMC+NIH کاریگەرییەکانی بەکارهێنانی ڤیتامین K بە شێوەی ناوچەیی باشتربوونی بەرچاوی نیشان دا (P < 0.05) لە چاکبوونەوەی برینەکان بە بەراورد بە گروپی یوسرین، لە ڕووی پارامێتەرەکانی وەک بچووکبوونەوەی برین و کات بۆ چاکبوونەوەی تەواو. جگە لەوەش، کاتی چاکبوونەوەی برینەکان جیاوازی نەبووە لە نێوان گروپەکانی فینیتۆین و ڤیتامین K (P = 0.16).نیشانەکانی کەمی ڤیتامین k
نیشانەکانی کەمی ڤیتامین K ڕۆڵی هەیە لە خوێنبەربوون و کێشەکانی مەینی خوێن ( Blood clots )، چونکە ڤیتامین K ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لەم حاڵەتانەدا. بەڵام ئەم نیشانانە دەتوانن لە نیشانەکانی زۆر حاڵەتی تر و باوتر بچن.له م پێنج خاڵه ی خواره وه دیاری ده که ین .
1. پەڵە بەجەستەوە بە ئاسانی یان بەبێ هۆکارێکی دیار
پەڵە بەجه سته وه یەکێکە لە یەکەم نیشانەکانی پەیوەست بە کەمی ڤیتامین K. لەوانەیە هەست بە پەڵە بکەیت دوای لێدانی بچووک یان تەنانەت بەبێ ئەوەی هیچ برینێکت لەبیربێت بەهیچ شێوەیەک.بەڵام پەڵە بەهۆی چەندین هۆکاری تره وه کاریگەری لەسەر دەبێت، لەوانە تەمەن، ناسکی پێست، ئەو دەرمانانەی کە ڕەنگە بیخۆیت (وەک ئەسپرین)، تەنانەت بۆماوەیی. ناوبەناو، پەڵەی ناڕوون مەرج نییە ئاماژە بێت بۆ کەمی ڤیتامین K.2. خوێنبەربوون کە کاتێکی زیاتری دەوێت تا دەوەستێت
ڤیتامین K یارمەتی خوێن دەدات بە شێوەیەکی کارا. کاتێک ئاستی زۆر نزم بێت، خوێنبەربوون بەهۆی بڕینی بچووکەوە ڕەنگە زیاتر بخایەنێت تا بوەستێت. هەروەها لەوانەیە هەست بە زیادبوونی خوێنبەربوونی لووت یان خوێنبەربوونی پووک بکەیت لەکاتی شوشتنی ددانەکانت.گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە گۆڕانکارییەکی کەم لە خوێنبەربووندا دەتوانێت بە هۆکارێک ڕووبدات کە پەیوەندی بە ڤیتامین Kەوە نییە، وەک وشکبوونەوەی ڕێڕەوی لووت، نەخۆشی پووک، یان ئەگەر دەرمانی تەنککردنەوەی خوێن دەخۆیت.3. خوێنبەربوونی زۆر یان درێژخایەنی سوڕی مانگانە
لە هەندێک حاڵەتدا کەمی ڤیتامین K لەوانەیە بەشداربێت لە قورستر لە ئاسایی خوێنبەربوونی سوڕی مانگانە. بەڵام گۆڕانی هۆرمۆنەکان و ڕیشاڵەکان و فشاری دەروونی و هۆکارە خۆراکیەکانی تر هۆکاری باوترن.ئەگەر خوێنبەربوونی سوڕی مانگانەت لەناکاو گۆڕا یان بێزارکەر بوو، شایەنی ئەوەیە لەگەڵ پزیشکەکەت یان پزیشکی ئافرەتان باسی بکەیت، کە دەتوانێت دۆخەکە هەڵسەنگێنێت و هۆکاری بنەڕەتی نیشانەکانت دیاری بکات.4. خوێن لە میز یان پیساییدا
نیشانەیەکی جددیتری کەمی ڤیتامین K لەوانەیە خوێن بێت لە میز یان پیساییدا. ئەمە باو نییە و پێویستە دەستبەجێ هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت، بەبێ گوێدانە هۆکاری گومانلێکراو.ئەم نیشانە تایبەتانە نیشانەی ئاگادارکردنەوەن چونکە دەتوانن ئاماژە بە کۆمەڵێک کێشەی تەندروستی بکەن لە دەرەوەی تەنها کەمی ڤیتامین K. ئەگەر هەستت بە خوێن کرد لە میز یان پیساییەکەتدا، بە زووترین کات ڕاوێژ بە پزیشکەکەت بکە.5. گۆڕانکاری لە تەندروستی ئێسکدا
ڤیتامین K ڕۆڵی هەیە لە چالاککردنی ئەو پرۆتینانەی کە یارمەتی ڕێکخستنی کالیسیۆم دەدەن لە ئێسکەکاندا. بە تێپەڕبوونی کات کەمی ئاستی ڤیتامین K کاریگەری لەسەر هێزی ئێسک هەیە.باشترین خواردنەکان بۆ ڤیتامین K
لێکۆڵینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن، هۆکاری سەرەکی کەمی ڤیتامین K لە زۆرێک لە کەسەکاندا، نەخواردنی ئەو خۆراکانەی کە دەوڵەمەندن بە ڤیتامین K.ڤیتامین K1 بە شێوەیەکی سەرەکی لە سەوزە سەوزە گەڵادارەکانی وەک سپێناخ، کالی، برۆکلی و کاهوودا هەیە. ڤیتامین K2 بە شێوەیەکی باو لە هێلکە و جگەری مریشک و ڕان و هەروەها بەرهەمە شیرەمەنیەکاندا هەیە. شیری تەواو، ماست، کەفیر، و پەنیری تەمەندار و ڕەق وەک گودا و ئیدام، هەروەها پەنیری نەرم و شین وەک بری و کامێمبێرت و ڕۆکفۆرت، بڕێکی باشی تێدایە.ئایا پێویستە تەواوکەری ڤیتامین K بخۆین؟
لەگەڵ زیادبوونی بەڵگەکان لەسەر گرنگی ڤیتامین K بۆ تەندروستی لەگەڵ زیادبوونی تەمەنمان، پسپۆڕانی تەمەن درێژی دەست دەکەن بە پرسیارکردن لەوەی ئایا پێویستە تەواوکەرەکان پێشنیار بکرێن بۆ زیادکردنی ئاستی ڤیتامین Kمان. یان ئۆلاڤ ئاسێث دەڵێت: "خۆراکی هاوسەنگ بە پێویستی دەمێنێتەوە، بەڵام ڕەنگە تەواوکەرەکان پێویست بن، بەتایبەتی دوای تەمەنی 60 ساڵی".جێنیفر لیس ( Jennifer Lees )، پزیشکی گورچیلە و خاوەنی دکتۆرایە لە توێژینەوەی ڤیتامین K لە زانکۆی گلاسکۆ، پێی وایە تەواوکەرەکان ڕەنگە سوودی هەبێت، چونکە پێدەچێت کەمی ڤیتامین K لەگەڵ تەمەندا زیاد بکات. ئەمەش ڕەنگە پەیوەندی بە گۆڕانکارییەکانی ڕیخۆڵەوە هەبێت، کە هەندێک ڤیتامین K2 لەلایەن بەکتریاکانی ڕیخۆڵەوە بەرهەمدەهێنرێت.ئاماژەی بەوەشکردووە، بەڵگەکانی بەردەست، هەرچەندە لەسەر بنەمای توێژینەوە تاڕادەیەک بچووکەکانن، بەڵام ئەوە پیشان دەدەن کە تا لەسەدا ٩٧ی گەورەساڵانی بەتەمەن ڕەنگە جۆرێک لە کەمی ڤیتامین Kیان هەبێت.لیس پێی وایە خواردنی تەواوکەری ڤیتامین K2 لەگەڵ بڕی پێشنیارکراوی ڕۆژانەی ڤیتامین D ڕەنگە سوودی هەبێت، چونکە ڤیتامین D یارمەتی باشترکردنی هەڵمژینی کالیسیۆم دەدات، لەکاتێکدا ڤیتامین K یارمەتی ئاراستەکردنی دەدات بۆ شوێنە گونجاوەکانی لەش.بەڵام هۆشداری دەدات لەوەی زانایان هێشتا نەیانسەلماندووە کە تەواوکەری درێژخایەنی K2 دەبێتە هۆی باشتربوونی بەرچاوی تەندروستی. ئاماژەی بەوەشکردووە، تەواوکەری تەواوکەری تەواوکەری ڤیتامین K ناتوانێت هەمان سوودە فراوانەکانی خۆراکی دەوڵەمەند بە میوەی تازە و سەوزە و دانەوێڵەی تەواو دابین بکات، کە چەندین سوودی تەندروستی پێشکەش دەکات جگە لە زیادکردنی خواردنی ئەم ڤیتامینە.کاریگەری لاوەکی
ئایه به کارهێنانی ڤیتامین D کاریگه ری لاوه کی هه یه یان نا؟
1- کاتێک له ڕێگه ی ده مه وه دەخورێت:
هەردوو جۆری ڤیتامین K (ڤیتامین K1 و ڤیتامین K2) ئەگەری زۆرە سەلامەت بن کاتێک بە دروستی بخورێن. تا ئێستا ژەمی ڕۆژانە بۆ ڤیتامین K دانەنراوە، بەڵام ڕۆژانە 10 میلیگرام ڤیتامین K1 و ڕۆژانە 45 میلیگرام ڤیتامین K2 بە شێوەیەکی سەلامەت بۆ ماوەی دوو ساڵ بەکارهێنراون. هەندێک لەو ژەمە دەرمانانەی کە لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە زۆر زیاترن لە وەرگرتنی ڕۆژانەی پێشنیارکراوی. بەگشتی بەرگەی باش دەگیرێت، بەڵام ڕەنگە هەندێک کەس تووشی تێکچوونی گەدە یان سکچوون ببن.
2- کاتێک دەدرێت لە پێست:
ئەگەری زۆرە ڤیتامین K1 بۆ زۆربەی خەڵک سەلامەت بێت کاتێک وەک کرێمێک بەکاردەهێنرێت کە 0.1% ڤیتامین K1ی تێدایە.
کەمی ڤیتامین k
کەمی ڤیتامین K لەوانەیە بەشداربێت لە خوێنبەربوونی توند، تێکچوونی گەشەی ئێسک، پووکانەوەی ئێسک و زیادبوونی مەترسی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان. بەپێی ئاماری دەستەی خۆراک و خۆراکی ئەکادیمیای نیشتمانی زانستەکان، وەرگرتنی خۆراکی پێشنیارکراوی بۆ گەورەساڵانی تەندروست 120 مایکرۆگرام لە ڕۆژێکدا بۆ پیاوان و 90 مایکرۆگرام لە ڕۆژێکدا بۆ ژنان.کەمی ڤیتامین K لە منداڵی تازەلەدایکبوودا چییە؟
بەپێی ماڵپەری clevelandclinic کەمی ڤیتامین (VKDB) حاڵەتێکە کە دەبێتە هۆی خوێنبەربوونی توند لە منداڵانی تازەلەدایکبوودا نەخۆشییەکی مەترسیدارە کە دەبێتە هۆی خوێنبەربوونی پێست و گەدە و مێشک. خوێنبەربوونی پێشوەختەی کەمی ڤیتامین K لە ماوەی 24 کاتژمێر لە دوای لەدایکبوون ڕوودەدات. چونکە بەشی پێویست ئەم ڤیتامینەیان نییە بۆ مەینبوونی خوێن. منداڵی تازە لەدایکبوو لە ڕێگەی منداڵدان یان جگەرەوە ڤیتامین K ی پێویست بەدەست ناهێنێت و ڕیخۆڵەکانیان بەپێی پێویست بەرهەم ناهێنن. جگە لەوەش ئاستی کەمی ڤیتامین K لە شیری فۆرمۆلا یان شیری دایکدا هەیە. ئەمەش وا دەکات کەمی ڤیتامین K زیاتر لە منداڵانی تازە لەدایکبوو و کۆرپەدا باو بێت کە تەواوکەری ڤیتامین K وەرناگرن. زۆرترین جار لە کۆرپە تا تەمەنی شەش مانگیدا ڕوودەدات.خوێنبەربونی تازە لەدایکبووان
خوێنبەربوون کە بەهۆی کەمی ڤیتامین K ەوە دروست دەبێت، ئەستەمە بۆ دایک و باوک یان چاودێران هەستی پێبکەن، چونکە بەزۆری کاریگەری لەسەر ئەندامەکانی ناوەوەی منداڵە تازە لەدایکبووەکان دەبێت، لەنێویاندا مێشک. ئەگەر خوێنبەربوون لە مێشکی منداڵی تازە لەدایکبوودا ڕووبدات، دەبێتە هۆی تێکچوونی مێشک و مەترسی لەسەر ژیانی دروست دەکات.زاراوەی تری کەمی ڤیتامین K بریتین لە:
▪️خوێنبەربوونی کەمی ڤیتامین K
▪️خوێنبەربوونی تازەلەدایکبووان
▪️زوو: ئەمەش لە یەکەم ڕۆژی دوای لەدایکبوونی منداڵەکەت ڕوودەدات.
▪️ کلاسیک: ئەمە لە هەفتەی یەکەمی ژیانی کۆرپەکەتدا ڕوودەدات.
▪️درەنگ: ئەمەش لە ماوەی شەش مانگی یەکەمی تەمەنی کۆرپەکەتدا ڕوودەدات.
ڕێنمایی
هه ر هه نگاوێک بۆ زانینی ڕێژه ی ڤیتامین k و چاره سه ری که مبونی ئه و ڤیتامینه له جه سته دا ده بێت به پێی ئه نجامی پشکنینه کان بیت و به پێی ڕێنمایه پزیشکیه کان بێت .
به پێچه وانه وه ده کرێت زیانی ته ندروستی لێبکه وێته وه.
ئامادەکردنی: حكيم محمد حاجى
Tags
ته ندروستی