سیسته می تەندروستی چۆن بەهێزتر بکەین؟

بۆ خۆپاراستن له نه خۆشیه کان پێویسته مرۆڤ له وه تێبگات له جه سته ی سیسته م ( کاتژمێری بایۆلۆجی)بونی هەیە ناوەوەی لەش ڕیتمەکانی ڕۆژانە ڕێکدەخات ( به ئنگلیزی Circadian Rhythms) سیستەمێکی سروشتی کاتی ناوەوەیە لە جەستەی مرۆڤدا کە گۆڕانکارییەکانی باری جەستەیی و ڕەفتار و دەروونی لەخۆدەگرێت کە لە ماوەی 24 کاتژمێردا ڕوودەدەن و بە پلەی یەکەم وەڵامی ڕووناکی و تاریکی ژینگەی زیندەوەرانە.
هەزاران ئەرکی فیزیۆلۆژی و ڕەفتاری ڕێکدەخات، وەک خولەکانی خەو،بەئاگابوونەوە، دەردانی هۆرمۆنەکان و پلەی گەرمی جەستە کاتژمێری سەرەکی بایۆلۆژی لە مێشکدا هەڵکەوتووە، هەروەها لە هەزاران خانەی دەمار پێکدێت کە یارمەتی هاوکاتکردنی کار و چالاکییەکانی جەستە دەدەن و چالاکییەکانی ڕێکدەخەن.

چۆن ته ندروست باش بین

بۆیه نابێت وه ناکرێت ئه و سیسته مانه فه رامۆش بکرێن یان تێک بدرێن بۆ هۆکاری لاوه کی و هه ڵه ی خۆکرد یان ته نانه ت پزیشکیش مه گه ر هۆکاره که هۆکارێکی پێویست بێت . نابیت کاته کانی خواردن و خه وتن تێک بدرێت تا ئه و ئاسته ی له توانادا هه یه هه روه ها به کارهاوردنی جاره سه ره پزیشکیه کان به ده ر له پێویست و به ڕاده یه کی نابه جێ .هه روه ها باری ده رونی رۆڵی کاریگه ر ده بینێت زۆر جار مرۆڤه کان هیج نه خۆشیه کیان نیه به ڵام له ڕاده به ده رسه ردانی پزیشک ده که ن و جه ندین جۆر ده رمان به کار ده هێنن جۆره ها پشکنین ئه نجام ده ده ن ئه وه ش زیانی جه سته یی و ده رونی و مادی ده بێت به داخه وه زۆر جار به شێکی به رجاو له پزیشکه کان ڕۆڵی خراپیان هه یه له و باره یه وه . به پێجه وانه وه به شێکی به رجاو که نه خۆشیان هه یه کێشه ته ندروسیه کانیان پشتگوێ ده خه ن کاتێک به ئاگا دێن زۆر دره نگ که وتون .
هه ر له به ر ئه وه زۆر پێویسته وشیاری ته ندروستی گه شه ی پێبدرێت و هاوسه نگی هه بێت له نێوان هه ردوو جۆره که,

پێناسه ی ته ندروستی

تەندروستی بریتییە لە ئاستی کارایی و میتابۆلیکی زیندەوەران. لە مرۆڤدا تەندروستی بە حاڵەتی باشی جەستەیی و دەروونی و کۆمەڵایەتی تەواو پێناسە دەکرێت، نەک تەنها نەبوونی نەخۆشی یان لاوازی. بەڵام ئەم پێناسەیە بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕەخنەی زۆری لێ گیراوە بەهۆی ناتەبایی لەگەڵ دۆخە ڕاستەقینەکانی ژیانیدا، بەتایبەتی لەگەڵ بەکارهێنانی زاراوەی "خۆشگوزەرانی تەواو". ئەمەش وایکردووە زۆرێک لە ڕێکخراوەکان پێناسەی دیکە بەکاربهێنن، لەوانە: "تەندروستی دۆخی هاوسەنگی زیندەوەرە کە ڕێگە بە ئەنجامدانی هاوسەنگ و یەکگرتووی ئەرکە گرنگەکانی دەدات بۆ پاراستنی ژیان و گەشەکردنی ئاسایی."

پۆلینکردن

زۆرێک لە پۆلێنکردنەکان بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستی تەندروستی لە وڵاتان بەکاردەهێنرێن، وەک پۆلێنبەندی نێودەوڵەتیی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی . Global HealthOrganization (ICF) و پۆلێنبەندی نێودەوڵەتی نەخۆشیەکان (ICD). ئەرکی خۆپاراستن لە نەخۆشی و پاراستنی تەندروستی پشت بە تیمە تەندروستییەکان دەبەستێت، جیاوازی و ساده یی له ته ندروستی جیهانیدا تەندروستی جیهانی خاڵی کوێرانەی هەیە: بە شێوەیەکی درێژخایەن بە هێزترین ئامرازەکانی پشتگوێ دەخات. هەندێک لە کاریگەرترین و ڕزگارکەرترین دەستێوەردانەکانی تەندروستی زۆرجار سادە ترینن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا کێشەیان هەیە بۆ ڕاکێشانی سەرنج و بودجە. بۆچی؟ بەشێکیش لەبەر ئەوەیە کە نەبینراون. بۆ نموونە ئاوی پاک بە ئاشکرا دیارە بەڵام بێ ئاگا دەمێنێتەوە. کاتێک شلەمەنیەکە داگیرسێنیت بیر لەوە دەکەیتەوە کە ئایا ئاوەکە کلۆر کراوە یان نا؟ بەڵام پاککردنەوەی ئاو دەتوانێت ژیانی یەکێک لە هەر پێنج منداڵی بچووک ڕزگار بکات، و تەنها 5.1 دۆلاری تێدەچێت بۆ هەر کەسێک لە ساڵێکدا بۆ جێبەجێکردن.

کورتکراوەی ICF

دامەزراوەی چاودێری مامناوەند تێبینی: دامەزراوەی ICF چاوەدێری مامناوەند چاودێری پزیشکی و خزمەتگوزارییە پەیوەندیدارەکان لە شوێنی نیشتەجێبووندا پێشکەش بەو کەسانە دەکات کە کەمئەندامی هزری، گەشەکردن، یان جەستەیییان هەیە کە پێویستیان بە خەواندن لە نەخۆشخانە یان چاودێری پزیشکی بەردەوام نییە

کورتکراوەی ICD

 پۆلێنبەندی نێودەوڵەتی نەخۆشییەکان (ICD) پۆلێنکردن و زاراوەی پزیشکییە کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دانپێدانراوە و لە بواری پەتا، بەڕێوەبردنی تەندروستی، دەستنیشانکردنی کلینیکی، بەڕێوەبردنی زانیاری تەندروستی، تەرخانکردنی سەرچاوە، بەڵگەنامەکردنی زانیارییە کلینیکییەکان، پشتگیری بڕیاردان و دارایی تەندروستی بەکاردەهێنرێت.

1- نموونەیەکی دیکە بریتییە لە پشکنینی سفلیسی

سفلیسی syphilis دایکان، کە دەتوانێت ساڵانە ڕێگری لە 200 هەزار منداڵی مردوو و مردنی تازەلەدایکبوو بکات لە ڕێگەی پشکنینی دووانەی سادە کە تەنها 15 سەنت زیاترە لە پشکنینی ئایدز کە پێشتر ئەنجامدراون، دواتر دەرزی پەنسلین بە بڕی 50 سەنت. لە لیبێریا، ئێمە بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش سکرینکردنی سفلیسمان Syphilis لە 7% بۆ 88% زیادکرد، دڵنیامان کردەوە کە 94%ی ئەو ژنانەی کە پشکنینەکانیان پۆزەتیڤ بووە چارەسەریان وەرگرتووە- سەرکەوتنێک کە ژیانی 1300 کۆرپەی ڕزگارکردووە.
ئەمەش ڕەنگدانەوەی شکستێکە لە بازاڕی تەندروستی جیهانیدا، کە دەستێوەردانەکانی ڕزگارکەری ژیان و کاریگەر لە ڕووی تێچوونەوە لە چاوی خەڵکدا شاراوەن. لە کاتێکدا کە کاریگەر و قەبارەیان هەیە، بەڵام ساڵ لە دوای ساڵ بە کەمی بودجە دەمێننەوە.

2- وەبەرهێنانی تەندروستی بزوێنەری خۆشگوزەرانی و گەشەکردنە

دەستێوەردانەکانی تەندروستی زیاتر لە کەمکردنەوەی نەخۆشییەکان دەکەن - گەشەی ئابووری دەباتە پێشەوە و خولەکانی هەژاری دەشکێنن. بەرنامەی کرم لابردن بە شێوەیەکی بەهێز ئەمە نیشان دەدات.
کاتێک منداڵان چارەسەری کرم لابردن وەردەگرن بە تێچووی تەنها 50 سەنت بۆ هەر منداڵێک لە ساڵێکدا، سوودەکانی لە باشترکردنی تەندروستی دەستبەجێ زیاتر دەبن. توێژینەوەکان دەریدەخەن ئەو منداڵانەی کە چارەسەری کرمبڕین وەردەگرن لە کاتی گەورەبووندا بە ڕێژەی 13% زیاتر داهاتیان هەیە، هەر دۆلارێک کە وەبەرهێنراون و بە تێپەڕبوونی کات 169 دۆلار لە سوودی ئابووری بەدەستدەهێنن. بە هەمان شێوە، دەستێوەردانەکانی ئاوی سەلامەت ڕێگری لە نەخۆشییە تێچووی زۆرەکان دەکەن کە سەرچاوەی خێزانەکان دەڕژێنن. کاتێک منداڵێک بەهۆی ئاوی پیسەوە نەخۆش دەکەوێت، خێزانەکان لە شوێنە سنووردارەکاندا زۆرجار 14-44 دۆلار بۆ هەر سەردانێکی کلینیک یان نەخۆشخانە خەرج دەکەن- بڕە پارەیەکی زۆرە کاتێک داهاتی ڕۆژانە تەنها 5 دۆلارە. بە ڕێگریکردن لەم نەخۆشیانە، خێزانەکان دەتوانن سەرچاوەکانیان ئاراستەی پەروەردە، خۆراک، یان کارە بازرگانییەکان بکەنەوە. ئەمانە تەنها بەرنامەی تەندروستی نین- ئەوان هاندەری ئابوورین کە گەڕانەوەی ئاوێتەیان هەیە.

         

 هۆکارەکانی مردن لەجیهاندا 

هۆکارەکانی مردن دەتوانرێت بەسەر سێ بەشدا دابەش بکرێت: نەخۆشییە گواستراوەکان (نەخۆشییە تووشبووەکان و مشەخۆرەکان، بارودۆخی دایکان و دەوروبەری منداڵبوون، و بارودۆخی خۆراکی)، نەخۆشییە نەگوازراوەکان (درێژخایەنەکان) و برینداربوون.

ده هۆکاری سه ره کی مردن

1- نه خۆشی دڵ الافقاریه />2- کۆڤەد 193- سه کته ی ده ماغ 4- نەخۆشی درێژخایەنی ڕێگری سییەکان5- هەوکردنی خوارەوەی کۆئەندامی هەناسەدان
6- شێرپەنجەی لوولەی هەناسە و بۆرییەکانی هەناسە و سییەکان 7- نەخۆشی ئەلزەهایمەر و جۆرەکانی تری بیرچوونەوە 8- شەکرە9- نه خۆشی گورچیله 10- نه خۆشی سیل لە ساڵی 2021 دا دە هۆکاری سەرەکی مردن هۆکاری مردنی 39 ملیۆن کەس بوون، کە دەکاتە 55%ی 68 ملیۆن مردن لە جیهاندا. هۆکارە سەرەکییەکانی مردن لە سەرانسەری جیهاندا، کە بەپێی کۆی لەدەستدانی ژیان ڕیزبەندی دەکرێن، پەیوەندییان بە دوو تەوەری فراوانەوە هەیە کە بریتین لە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان (نەخۆشیەکانی دڵ و جەڵتەی مێشک) و نەخۆشییەکانی هەناسەدان (کۆڤید-19، نەخۆشی درێژخایەنی ڕێگری سییەکان، و نەخۆشییەکانی خوارەوەی هەناسەدان)، لەگەڵ کۆڤید-19 وەک دووەم هۆکاری سەرەکی مردن لە جیهاندا دەرکەوتووە.

هۆکاره سه ره کیه کانی مردن له جیهاندا

حەوت لە دە هۆکاری سەرەکی مردن لە سەرانسەری جیهان لە ساڵی 2021 نەخۆشییە نەگوازراوەکان (NCDs) بوون، کە 38%ی سەرجەم مردنەکان پێکدەهێنن، واتە 68%ی مردن بەهۆی دە هۆکارە سەرەکییەکانەوە.
هۆکاره سه ره کیه کانی مردن له جیهاندا له ساڵی ٢٠٢١
گرافیکێک کە مردنەکان بەپێی پۆلەکان لە سەرانسەری جیهان نیشان دەدات.پێشەنگی بکوژی جیهان نەخۆشی ئیسکیمیک دڵە (CHD) کە بەرپرسە لە 13% ی هەموو مردنەکان لە جیهاندا. لە ساڵی 2000ەوە ئەم نەخۆشییە گەورەترین زیادبوونی مردنی بەخۆیەوە بینیوە، لە ساڵی 2021 دا لە 2.7 ملیۆنەوە بۆ 9.1 ملیۆن بەرزبووە تەوە، بەهۆی دەرکەوتنی کۆڤید-19 وەک هۆکارێکی نوێی مردن، ڕاستەوخۆ بەرپرس بووە لە مردنی 8.8 ملیۆن کەس لە ساڵی 2021دا، بەشێوەیەکی بەرچاو هۆکارە سەرەکییەکانی تری مردن کەمتر بووەتەوە و لە پلەی دووەمدا بوون. جەڵتەی مێشک و نەخۆشی درێژخایەنی ڕێگری سییەکان (COPD) کە تا ساڵی 2019 دووەم و سێیەم هۆکاری سەرەکی مردن بوون، لە ساڵی ٢٠٢١دا بووە سێیەم و چوارەم هۆکاری سەرەکی مردن، کە نزیکەی 10% و ٥%ی سەرجەم مردنەکان پێکدەهێنن.
نەخۆشیەکانی خوارەوەی کۆئەندامی هەناسە وەک کوشندەترین نەخۆشی گوازراوەی جیهان جگە لە کۆڤید-19 مایەوە و لە پلەی پێنجەمدایە لە ڕیزبەندی سەرەکیترین هۆکارەکانی مردن. بەڵام ژمارەی مردن بەهۆیانەوە زۆر کەمیکردووە: لە ساڵی 2021دا 5.2 ملیۆن گیانیان لەدەستداوە، کە 370 هەزار کەس کەمترە لە ساڵی 2000.
هەروەها مردن بەهۆی نەخۆشییە ناگوازراوەکانی دیکە (NCDs) زیادی کردووە. مردن بەهۆی شێرپەنجەی لوولەی هەناسە و بۆرییەکانی هەناسە و سییەکان لە 1.2 ملیۆن کەس لە ساڵی 2000 بۆ 1.9 ملیۆن لە ساڵی 2021 زیادی کردووە و ئێستا لە پلەی شەشەمی هۆکارە سەرەکییەکانی مردندان.
لە ساڵی 2021 نەخۆشی ئەلزەهایمەر و جۆرەکانی تری نەخۆشی بیرچوونەوە لە پلەی حەوتەمی هۆکارە سەرەکییەکانی مردندا بوون و گیانیان لەدەستداوە 1.8 ملیۆن کەس. ژنان بە شێوەیەکی ناڕێژەیی تووشی ئەم نەخۆشییە دەبن، کە 68%ی مردن بەهۆی نەخۆشی ئەلزەهایمەر و جۆرەکانی تری بیرچوونەوە لە جیهاندا پێکدەهێنن.
هەروەها نەخۆشی شەکرە لە ڕیزبەندی 10 هۆکاری سەرەکی مردندایە، ئەمەش دوای ئەوەی لە ساڵی 2000ەوە ڕێژەی مردن بەهۆی ئەم نەخۆشییەوە بە ڕێژەی 95% زیادی بەرچاوی کردووە.
نەخۆشییەکانی دیکە کە لە ساڵی 2000دا لە 10 هۆکاری سەرەکی مردن بوون، چیتر لەم لیستەدا نین، لەوانە ئایدز. مردن بەهۆی ئایدزەوە بە ڕێژەی 61% کەمیکردووە، لە حەوتەم هۆکاری سەرەکی مردن لە جیهاندا لە ساڵی 2000 بۆ بیست و یەکەم لە ساڵی 2021 دابەزیوە، بە هەمان شێوە مردن بەهۆی نەخۆشیەکانی سکچوون بە ڕێژەی 45% کەمیکردووە، لە شەشەم هۆکاری سەرەکی مردن لە ساڵی 2000 بۆ سێزدەهەمین هۆکاری مردن لە ساڵی 2021.
بە پێچەوانەوە نەخۆشی گورچیلە لە نۆزدەهەمین هۆکاری سەرەکی مردن لە جیهاندا بۆ نۆیەم گواستراوەتەوە و مردن بەهۆیەوە لە نێوان ساڵانی 2020 بۆ 2021 بە ڕێژەی 45% زیادی کردووە.
هۆکارە سەرەکییەکانی مردن لەلایەن گروپی داهاتەوە بانکی نێودەوڵەتی ئابووری جیهان بۆ چوار گروپی داهات پۆلێن دەکات (1) بە پشتبەستن بە داهاتی گشتی نیشتمانی: داهاتی کەم، داهاتی نزم-مامناوەند، داهاتی سەرەوە-مامناوەند، داهاتی بەرز.
هۆکارە سەرەکییەکانی مردن لە وڵاتانی کەم داهات لە ساڵی 2021

 

[+] سەرجاوەکان

1. WHO
2. ICD
3. Khan Academy
4. Kurdiu
5. وشە