لە دونیای هاوچەرخدا گرژی و ئاڵۆزی نێوان گروپە نەتەوەییە جیاوازەکان بە هۆی چەند هۆکارێکەوە زیاتر دەبێت، کە دیارترینیان سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزم ( Nationalism )و زیادبوونی ژمارەی دانیشتوانە، ئەو پرسانەی کە ڕەنگە ببێتە هۆی پەرەسەندنی ترس و ململانێ لە نێوان گروپە جیاوازەکاندا. ئەم داینامیکیانە مەترسی لەسەر سەقامگیری دەوڵەت و کۆمەڵگا فره نەتەوەییەکان دروست دەکەن، بەو پێیەی زیادبوونی ژمارەی دانیشتوانی گرووپێکی نەتەوەیی وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر شوناسی نەتەوەیی یان باڵادەستی سیاسی و ئابووریی گرووپێکی دیکە هەست پێدەکرێت.
پەل هاویشتنی نەتەوەیی
پەل هاویشتنی(المد) ناسیۆنالیستی (نەتەوەیی) ئاماژەیە بۆ بەرزبوونەوەی هەستی ناسیۆنالیستی و پەیوەندییەکی بەهێز بە ناسنامەی نەتەوەیی خۆیەوە، هەستێک کە ڕەنگە بەهۆی هەستکردن بە هەڕەشەی دەرەکی یان ناوخۆیی لەلایەن گروپەکانی دیکەوە بێت. ئەم هەستە دەتوانێت بە تێپەڕبوونی کات زیاد بکات لە ئەنجامی هۆکاری جۆراوجۆر، وەک گۆڕانکاری ئابووری، سیاسەتی حکومەت، یان گۆڕانکاری دیمۆگرافی ( Demography) لەم چوارچێوەیەدا تاکەکان هەست دەکەن کە ناسیۆنالیزم یان کولتوورەکەیان لە ژێر هەڕەشەی نەتەوەکانی دیکەدایە، بە تایبەت ئەگەر ئەو نەتەوەیانە خەریکی گەشەکردنی خێراتری دانیشتووان یان زیادبوونی کاریگەری لەسەر گۆڕەپانی سیاسی بن.زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان و کاریگەرییەکەی.
زیادبوونی ژمارەی دانیشتوانی گرووپێکی نەتەوەیی دیاریکراو، ڕەنگە لە هەندێک چوارچێوەدا، بە هەڕەشەیەکی دیمۆگرافی هەژمار بکرێت، چونکە ئەمە دەتوانێت ببێتە هۆی گۆڕانکاری لە هاوسەنگی هێز لە نێوان گروپە جیاوازەکانی ناو کۆمەڵگایەکدا. بۆ نموونە ئەگەر گرووپێکی نەتەوەیی بە ڕێژەیەکی خێراتر لە گرووپێکی دیکە گەشە بکات، ئەمە دەبێتە هۆی دڵەڕاوکێ لەنێو نەتەوەکانی دیکەدا کە دورنیە باڵادەستی سیاسی یان کولتووری لەدەست بدات. ئەم نیگەرانییە ڕەنگە لە هەوڵدان بۆ سەپاندنی سیاسەتەکان کە مافی گروپە گەشەسەندووەکان سنووردار دەکات، یان پێشخستنی سیاسەتی جیاکاری بە ئامانجی پاراستنی باڵادەستی نەتەوەیی گروپی باڵادەست دەربکەوێت.لە ئێستادا لە هەموکاتێک زیاتر مەترسی دەرهاویشتەکانی لە ناوچە دابڕاوەکانی کوردستان وەبگرە لە هەرێمی کوردستانیش بەدی دەکرێت. پێویستی بە بەرەنگاربونەوەی جدی هەیە بە هەڕێگایەک کە گونجاو بێت بۆ ئەم سەردەمە و هاوتەریب بێت لەگەڵ جۆرێک لە میانڕەوی .
گرژی سياسى و ئابووری
لەو کۆمەڵگایانەی کە بە هەمەجۆریی نەتەوەیی تایبەتمەندن، زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان دەتوانێت کاریگەری لەسەر سەرچاوە ئابووری و سیاسییەکان هەبێت. لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی دانیشتوانی گرووپێکی نەتەوەیی دیاریکراو، لەوانەیە ئەو گرووپە بەدوای نوێنەرایەتییەکی سیاسی زیاتردا بگەڕێت، ئەمەش ڕەنگە ببێتە هۆی کێبڕکێی توند بۆ دەسەڵات و سەرچاوەکان. ئەم ڕکابەرییە ڕەنگە ببێتە هۆی پەرەسەندنی ململانێ سیاسی و ئابوورییەکان، بەتایبەتی ئەگەر تاقمی نەتەوەیی بەرامبەر هەست بە مەترسی بکات بەهۆی لەدەستدانی کاریگەری یان دوورخستنەوە لە بازنەکانی دەسەڵات.دەکرێت سە پاندنی هەژمونی ئابوری ڕۆڵی کاریگەری هەبێت لەسەر سەپاندن و دەسەڵاتی سیاسی و لەقالبدانی بەرامبەرەکەی.
کاردانەوەی ناسیۆنالیستی
کاتێک گرووپێکی نەتەوەیی (ناسیۆنالیستی ) ڕووبەڕووی زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان دەبێتەوە لە گرووپێکی دیکە، ڕەنگە کاردانەوەی نەرێنی پەرە بسێنێت، لە ڕیتۆریکی توندڕەوی ناسیۆنالیستییەوە تا دەگاتە شەڕی چەکداری لە هەندێک حاڵەتدا. نموونەی ئەم وەڵامانە بریتین لە: داوای سەپاندنی سنووردارکردن بەسەر کۆچی ناوخۆیی یان دەرەکی، گرتنەبەری سیاسەتەکان بۆ هاندانی زیادبوونی منداڵبوون لە نێوان گروپە نیشتمانییە مەترسیدارەکاندا، یان تەنانەت بەهێزکردنی سیاسەتە ئەمنی و سەربازییەکان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە چاوەڕوانکراوەکان.ڕەهەندی کولتووری و شوناس
جگە لە نیگەرانییە سیاسی و ئابوورییەکان، زۆرێک لە نیگەرانییە ناسیۆنالیستییەکان پەیوەندییان بە ناسنامەی کولتوورییەوە هەیە. ڕەنگە گەشەی گرووپێکی نەتەوەیی دیکە وەک هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر شوناسی نەتەوەیی یان نەتەوەیی سەیر بکرێت. ئەم هەستە ڕەنگە مەیلی توندڕەوی ناسیۆنالیستی پەروەردە بکات کە هەوڵی پاراستنی "پاکی" کولتووری یان نەتەوەیی دەدات، کە ڕەنگە ببێتە هۆی پەراوێزخستن یان گۆشەگیریی گروپەکانی دیکە.ئەم خاڵە بەڕونی بەرچاو دەکەوێت لەگەڵ ئەوەی لەدەستوری عێراق زمانی کوردی زمانێکی ڕێگە پێدراو فەرمیە کەچی هەوڵی زۆر هەیە بۆ ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی لە دامودەزگاکان.بە هەمان شێوە دژایەتی ئاڵای کوردستان دەکرێت.
چارەسەری ئەگەری
بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم تەحەددایانە، پێویستە سیاسەتێک بگیرێتەبەر کە پێکەوە ژیانی ئاشتیانە و هاوکاری نێوان گروپە نەتەوەییە جیاوازەکان بەرەوپێش ببات. ئەمەش دەتوانێت بریتی بێت لە:▪ پێشخستنی گفتوگۆ لە نێوان کولتوور و نەتەوە جیاوازەکاندا.
▪ دروستکردنی سیاسەتی ئابووری کە بەدوای دابەشکردنی دادپەروەرانەی سەرچاوەکاندا بگەڕێت.
▪ دانانی میکانیزم بۆ دەستەبەرکردنی نوێنەرایەتی دادپەروەرانەی هەموو گروپەکان لە ئۆرگانە سیاسییەکان.
▪ هاندانی پەروەردەیەک کە بەهاکانی لێبوردەیی و لێکتێگەیشتن لە نێوان گەلان بەرز بکاتەوە.
ئـەنجـام
ترس لە ناسیۆنالیزم و زیادەڕۆیی لە دانیشتووان مەترسییەکی ڕاستەقینە لەسەر سەقامگیری کۆمەڵگا فرانتەیشناڵەکان دروست دەکات. بەڵام ئەو تەحەددایانەی ئەم واقیعە دەیخەنە ڕوو، چارەسەرنەکراو نین، بەڵکو دەتوانرێت لە ڕێگەی ئەو سیاسەتانەوە چارەسەر بکرێن کە دادپەروەری کۆمەڵایەتی و پێکەوە ژیانی ئاشتیانە لە نێوان گروپە جیاوازەکاندا بەرەوپێش دەبەن، ئەمەش دەبێتە هۆی بنیاتنانی کۆمەڵگەی سەقامگیرتر و یەکگرتووتر.====
کورته داتاو سه رنجێک
سەرژمێری دانیشتوانی عێراق 2023_2024 (46,741,859 )نەتەوەی کورد بەڕێژەی سەدی بەنزیکەی %15 بۆ %20 دەبێت.
ڕێژەکە لەناوچە دابڕاوەکان مەترسی زۆرە لە 2030 بەدواوە ڕێژەی نەتەوەی عەرەب زۆر زیاد بکات دورنیە هاوکێشەکە بەتەواوەتی بگۆڕێت لە بەرژەوەندیان.
داتاى وه زاره تى پلاندانان
سه رژمێری به پێی داتای وه زاره تی پلاندانان دەزگای ناوەندی بۆ کۆکردنەوەی گشتی و ئامار به م شێوه یه ی خواره وه یهئەنجامە سەرەتاییەکانی سەرژمێری گشتی دانیشتوانی ساڵی 2024
لەبەر ڕۆشنایی تەواوبوونی داتابەیسی سەرژمێری گشتی لە سەرجەم پارێزگاکانی عێراق، ئەنجامی بەرایی ئەم دەستکەوتە نیشتمانییە گەورەیە ڕادەگەیەنین. دەسەڵاتی گشتی بۆ ئامار و سیستەمی زانیاری جوگرافی کۆکردنەوەی زانیاری ورد لەسەر تایبەتمەندییە دیمۆگرافی ( Demography)) و کۆمەڵایەتی و تەندروستی و پیشەییەکانی دانیشتوان و هەروەها داتاکانی نیشتەجێبوون و لەدایکبوون و مردن و باری کەمئەندامی لە عێراق تەواو دەکات، ئەمەش وەک ئامادەکارییەک بۆ ڕاپۆرتی کۆتایی و ورد بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان و سەرجەم پارێزگارەکان. وە خودا بەخشەری سەرکەوتنە.
👪 ڕێژه ی دانیشتووان1- ژمارەی دانیشتووانی عێراق گەیشتە 45,407,895 کەس، بە بیانی و پەنابەرەوە.
2. ژمارەی دانیشتووان لە نێوان شار و گوندەکاندا بەم شێوەیە دابەشکراوە:
▪ ڕێژەی دانیشتوانی شارەکان (70.3%)
▪ ڕێژەی سەدی دانیشتوانی گوندەکان (29.7%)
▪ ژمارەی ماڵان لە عێراق گەیشتە حەوت ملیۆن و 898 هەزار و 588 خێزان
3. تێکڕای قەبارەی ماڵ لە عێراق گەیشتە 5.3 تاک.
4. ژمارەی نێرەکان گەیشتە 22,784,062 کەس کە دەکاتە 50.18%ی کۆی دانیشتووان، لەکاتێکدا ژمارەی مێینە گەیشتە 22,623,833 کە دەکاتە 49.82%.
5- ئەو ماڵانەی کە ژنان سەرۆکایەتی دەکەن 11.33% پێکدەهێنن، ئەو ماڵانەی پیاوان سەرۆکایەتی دەکەن 88.67% پێکدەهێنن.
6. دانیشتوانی عێراق بەسەر گروپە تەمەنە سەرەکییەکاندا بەم شێوەیە دابەشکراوە:
▪ ڕێژەی سەدی دانیشتوانی خوار تەمەنی کارکردن (کەمتر لە 15 ساڵ) (36.1%).
▪ ڕێژەی سەدی دانیشتوانی تەمەنی کارکردن (15-64 ساڵ) (60.2%).
▪ مميز سەدی دانیشتوانی سەرووی تەمەنی کارکردن (65 ساڵ و سەرووتر) (3.7%)
بەم شێوەیە عێراق چووەتە قۆناغی دابەشکردنی دیمۆگرافی و ژمارەی دانیشتوانی تەمەنی کارکردن گەیشتووەتە 60%.
7. بە بەراوردکردنی ئەنجامی سەرژمێری و ژمارەدان بۆ ساڵی 2009 کە ژمارەی دانیشتووانی 31,664,000 کەس بوو، ڕێژەی گەشەی ساڵانەی دانیشتوانی ئێستا لە عێراقدا 2.33% یە.
تایبەتمەندیەکانی نیشتەجێبوونبەپێی ئەنجامی سەرژمێری و ژمارەدان بۆ سەرژمێری ساڵی 2024، ژمارەی یەکەکانی نیشتەجێبوون لە عێراق گەیشتووەتە 8,037,221 یەکەی نیشتەجێبوون، بەم شێوەیە دابەشکراون:
• ڕێژەی سەدی نهۆمەکان (92.1%)
• ڕێژەی شوقە (6.6%)
• ڕێژەی سەدی خانووە قوڕاوییەکان (0.4%)
• جۆرەکانی تر (0.9%).
(خانووی پشوودان، کاروان، چادرەکانی قژ، کۆشک، یان کوخ)
نوسینی و ئاماده کردنی : حكيم محمد حاجى
Tags
وتار
ڕاستە
ردحذف