پێکەوە ژیانی ئاشتیانە

پێکه وه ژیان چەمکێکە ئاماژه یه بۆ توانای پێکەوەژیانی ئاشتیانە لە نێوان تاکەکان ، گروپەکان یان نەتەوەکان.
سەرەڕای جیاوازی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئایینی، یان کولتووری.ئامانجی هێنانەدی جۆرێکە لە هاوسەنگی کە هەمووان بتوانن پێکەوە بژین و کاربکەن بەبێ ئەوەی پەنا بۆ توندوتیژی یان ململانێ ببەن.

پێناسه ی پێکه وه ژیانی ئاشتیانه 

پێناسه کانی پێکه وه ژیانی ئاشتیانە  بریتین لە ڕێزگرتن لە مافی ئەوانیدیکە، قبوڵکردنی فرەچەشنی،(بە ئنگلیزی: Pluralism )چارەسەرکردنی ئاشتیانەی ناکۆکی و هاوکاریی یەکتر بۆ گەیشتن  بە ئامانجە هاوبەشەکان. ئەم چەمکە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و لە کۆمەڵگە فرە کولتوری و ئایینییەکاندا گرنگە.
نموونەی پێکەوەژیانی ئاشتیانە بریتین لە ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان کە ئاشتی بەرەوپێش دەبەن، هەروەها کۆمەڵگاگەلێک کە لە نەتەوە و ئایینی جیاواز پێکهاتوون بەڵام بە هاوئاهەنگی و هاوکاری دەژین.

 چۆنیه تی کارکردن بۆ پێکه وه ژیانی ئاشتیانه  

 ئەم ده سته واژه یه  لەگەڵ خۆیدا پێویستی تێگەیشتن و قبوڵکردنی ئەوانی دیکە هەڵدەگرێت، هەرچەندە جیاواز بن لە ئێمە، چ لەسەر ئاستی ڕەگەزی، ئایینی، کولتووری یان سیاسی. لە جیهانێکی پڕ لە ململانێ و ناکۆکی، پێکەوە ژیانی ئاشتیانە دەبێتە چارەسەرێکی جەوهەری بۆ دەستەبەرکردنی بەردەوامی ژیان لە چوارچێوەی ڕێزگرتنی یەکتر و هاوکاری بەرهەمداردا. گرنگییەکەی لە جیهانی هاوچەرخی ئێمەدا چییە؟
بریتییە  لە دامەزراندنی هاوکاری نزیک  لە نێوان ئەندامانی  یەک کۆمەڵگا و هەروەها  لە نێوان هەموو ئەندامانی کۆمەڵگاکان لەسەر بنەمای لێکتێگەیشتن و ئاڵوگۆڕی بەرژە وەندییە  ئابووری و بازرگانییەکان و بواره جيا جياكانى تردا سەیرکردنی جیهان  وەک گوندێکی بچووک و  ئەوەی  قبوڵکردنی بۆچوون و  لێکتێگەیشتن و  پێکەوەژیان کۆمەڵگا لە مەترسییەکانی دەوروبەری و  ئەندامانی کۆمەڵگا دەپارێزێت. مرۆڤ ناتوانێت لەگەڵ خۆیدا بژی  بەبێ ئەوەی تێکەڵ بە کۆمەڵگاکانی تر بێت، وەک ئەو کۆمەڵگایانەی کە باوەڕیان  بە  ئایینەکەی نییە، باوەڕیان  بە عەقیدەی ئەو نییە  یان  باوەڕیان بە  مەزهەبەکەی نییە. کەواتە چۆن دەتوانێت  بە هاوئاهەنگی و  ئاشتی لەگەڵ هەموو کەسێکدا بژی بەبێ گوێدانە ڕەنگ و  ڕەگەز و  ئایین و  بيرو باوه ڕو بیرکردنەوە مەگەر باوەڕی بە ژیانی شایستە هەبێت کە لە ئاشتی و  لێبوردەییەوە  سەرچاوەی گرتووە. پێکەوەژیانی ئاشتیانە  پێویستە لە متمانە و ڕێزگرتنی یەکتر و خواستی ڕاستەقینە بۆ هاوکاری بەرهەمدار بۆ پێشخستنی کۆمەڵگاکان و بۆ چاکەی گشتی دەستپێبکات. ئایینی ڕاستەقینەی ئێمە دیارترین ماناکانی پێکەوەژیانی ئاشتیانە لە وتەی خودای گەورەدا بەرجەستە دەکات، “بە ناوی خودای میهرەبان و میهرەبان: ‘بڵێ، “هەر کەسێک بەپێی مەیل و ويستى خۆی مامەڵە دەکات. بەڵام  پەروەردگارت باشتر دەزانێت کێ  باشترین ڕێنمایی دەکرێت لە ڕێگاکەدا. ڕاستی خودای گەورە. ئەم ئایەتە دیارترین جۆرەکانی پێکەوەژیانی نێوان ئایینەکان، مەزهەبەکان، نەتەوەکان و کولتوورەکان  بەرجەستە دەکات. بێ گومان دانپێدانانە  بە مافی ئەوانی تر  بۆ چێژوەرگرتن لە مافەکانیان و ئازادییەکانیان و فرەچەشنی کولتووری. بەرزکردنەوەی  ڕۆحی مرۆڤە، یەکێکە کە لە بچووکی تێدەپەڕێت و خراپ بەکارهێنانی کەسانی دیکە، لێبوردەیی و  لێبوردن و  قبوڵکردنی ئەوانی دیکە و ژیانکردن لە ئاشتی و پێکەوەژیاندا کاریگەرییەکی بەرچاوی ئەرێنی هەیە کە لە پێکهاتەی  بنەڕەتی هەر کۆمەڵگایەکدا بەرجەستە دەبێت  لێبوردەیی و ڕێزگرتنی یەکتر لە نێوان ئایینەکان و مەزهەبەکان و ئایینزاکاندا
سەقامگیری  بۆ کۆمەڵگا دەهێنێت و لەم جۆرە کۆمەڵگایە سەقامگیرانەدا لایەنگری و کۆنەپەرستی غیابی لێدەکەوێتەوە هاوئاهەنگی کۆمەڵایەتی و فیکری و بەدەستهێنانی دەستکەوتی هاوبەش، جا چ لەسەر ئاستی کۆمەڵایەتی، ئابوری، یان بازرگانی، ئەرکی ئەندامانی کۆمەڵگاکانە لە پێناو بنیاتنانەوە، هەوڵ بدەن نەک لەناوبردن واتە توانای پێکەوە ژیان لەگەڵ ئەوانی تر  بە ئاشتی و بەبێ پەنابردن بۆ توندوتیژی یان هەڕەشە، تەنانەت ئەگەر جیاوازییەکی بەرچاو لە بیروباوەڕ، کولتوور یان ئایدۆلۆژیادا هەبێت.  

    

ئەوڕێگایانە چین کەپێویستن بۆ تەبایی و پێکەوەیی

 1-  ڕێزگرتن لە یەکتر

یەکەم پایەی هەر جۆرە پێکەوەژیانێکە. پێویستی بە داننان بە مافی ئەویتر هەیە کە جیاواز بێت.

 2- هاوکاری و گفتوگۆ

هاوکاری لە چارەسەرکردنی کێشە هاوبەشەکان و دروستکردنی پردی دیالۆگ پێویستە بۆ گەیشتن بە لێکتێگەیشتن و تێپەڕاندنی ململانێکان.

3- دەستبەرداربوون لە توندوتیژی:

توندوتیژی چ جەستەیی بێت یان زارەکی، دەبێت لە پەیوەندی نێوان تاکەکان یان گروپەکاندا بە تەواوی ڕەت بکرێتەوە.

4- لێبوردەیی:

لێبوردەیی بە مانای قبوڵکردنی ( پاسیڤ [ passive] ناچالاک - سلبي) نییە، بەڵکو ئەوە دانپێدانانە کە فرەچەشنی بەشێکە لە سروشتی ژیانی مرۆڤ.

گرنگی پێکەوە ژیانی ئاشتیانە:

گرنگی پێکەوەژیانی ئاشتیانە لەوەوە  سەرچاوە  دەگرێت کە پێویستە  بۆ سەقامگیری کۆمەڵگا و وڵاتان. لەگەڵ زیادبوونی جیهانگیری، (بە ئینگلیزی: Globalization یان Globalizm)، جیهانی ئەمڕۆ زیاتر بەیەکەوە  گرێدراوە، ئەمەش بەو مانایەیە کە ناکۆکی لە بەشێکی جیهاندا ڕەنگە کاریگەری لەسەر بەشەکانی دیکە هەبێت. بۆیە پێکەوەژیانی ئاشتیانە لەسەر چەند ئاستێک پێویستە.

1- ئاستی تاک:

یارمەتی تاکەکان دەدات بەسەر جیاوازییە کەسییەکاندا زاڵ بن و بە ئاشتیانە لەناو کۆمەڵگەیەکی هەمەچەشندا بژین.

 2- ئاستی کۆمەڵایەتی:

دڵنیای دەدات لەوەی کە پێکهاتە فرە کولتوری و ئایینییەکان بتوانن لە سنوورەکانی دەوڵا بە شێوەیەکی ئاشتیانە پێکەوە بژین.

 3- ئاستی نێودەوڵەتی:

بەشدارە  لە پاراستنی  ئاسایش و سەقامگیری جیهانی، هەروەها شەڕو ململانێکان کەم دەکاتەوە.مۆدێلەکانی پێکەوە ژیانی ئاشتیانە
نموونە  زۆرن  کە چەمکی  پێکەوەژیانی ئاشتیانە  لێیانەوە  ئیلهام  وەرگیراوە. بۆ نموونە وڵاتێکی وەک سویسرا لە چوارچێوەی پێکەوەژیانی چوار زمانی نەتەوەیی جیاواز و کولتووری فرەیی لە چوارچێوەی یەکێتی نەتەوەیی، نمونەیەکی ڕۆڵە.
هەروەها ئەزموونی  باشووری ئەفریقا لە دوای کۆتایی هاتنی سەردەمی  ئاپارتاید  نموونەیەکی گەورەیە بۆ گواستنەوە لە ململانێی ڕەگەزییەوە بۆ کۆمەڵگایەک کە لەسەر بنەمای دیالۆگ و ئاشتەوایی و پێکەوەژیانی نێوان ڕەگەزە جیاوازەکان دامەزراوە.
تەحەددیاتی بەردەم پێکەوەژیانی ئاشتیانە
سەرەڕای سوودە ڕوونەکانی پێکەوەژیانی ئاشتیانە، بەڵام تەحەددای زۆر هەیە بۆ بەدیهێنانی. لە نێو ئەم تەحەددایانە:

 هەڵاواردن و گۆشەگیری:

زۆرێک لە کۆمەڵگاکان بەردەوامن لە جیاکاری لە دژی هەندێک گروپ، بەمەش گەیشتن بە پێکەوە ژیانی ئاشتیانە قورس دەکات.
توندوتیژی و هاندان ڕەنگە میدیا و هەندێک گروپ بەشداربن لە سووتاندنی ململانێی نێوان کولتوور یان ئایینە جیاوازەکان.

نەزانی و لایەنگری:

نەبوونی هۆشیاری و تێنەگەیشتن لە بەرامبەر ئەوانی تر دەبێتە هۆی قووڵبوونەوەی دووبەرەکی لە بری پردکردنی بۆشاییەکان.

لە کۆتایدا

پێکەوە ژیانی ئاشتیانە پێویستییەکی بەپەلەی جیهانی هاوچەرخمانە. تەنها حاڵەتێکی نەبوونی توندوتیژی نییە، بەڵکو شێوازێکی ژیانە لەسەر بنەمای هاوکاری و گفتوگۆ و ڕێزگرتنی یەکتر. گەیشتن بە پێکەوەژیانی ئاشتیانە پێویستی بە هەوڵێکی هاوبەش هەیە لە هەموو ئاستەکاندا، لە تاکەکانەوە تا حکومەتەکان. لە ڕێگەی پەروەردە و گفتوگۆ و سیاسەتی دادپەروەرانە  دەتوانین کۆمەڵگای سەقامگیرتر و دادپەروەرتر  بنیات بنێین، لەسەر بنەمای لێبوردەیی و  لێکتێگەیشتن..
بە داخەوە  لەکۆمەڵگای ئێمەدا  ئاستی وشیاری تاک. کۆمەڵگا .دەستە. حزب . ڕێکخراوەکان. بەجۆرێکە  لەو ئاستەدا نیە  بتوانێت بەگیانێکی وەرزشیەوە وەری بگرێت و  خۆی بگونجێنێت  یان هەر هیچ نەبێت دەرهاویشتەو لێکەوتەو بەرکەوتنەکانی کەم بکاتەوە بۆ ئاستێکی گونجاو. هەربۆیە ئەنجامەکەی پەرتەوازەیی و ناتەبایی و بەزیانی گەورە شکاوەتەوە.

=

نوسين و ئاماده کردنی :حکیم محمد حاجی.

=
بابه تی هاوشێوه   ترس له ناسیۆنالیزم  بخوێنه وه