خه ڵکی سوڵتانی، محمه د عه لی، حه دیقه سوڵتانی:ژیان وبه رهه می شاعیرانی ناوداری کورد و کوردی کرماشان . لە سەردەمی تە یمورەوە تا ئێستا، بەرگی یەکەم، تاران:
بڵاوکراوەکانی سەحا، چاپی یەکەمی ٢٠٠٥، ئەو لە سەردەمی سەفەوییە. شیعرەکانی هەیە کە تیایدا پێشبینی ڕووداوەکانی داهاتوو دەکات بە زمانی کوردی، وەک شیعرەکانی شا نعمت الله وەلی و تیمور بانیرانی و نۆستراداموس.
بڵاوکراوەکانی سەحا، چاپی یەکەمی ٢٠٠٥، ئەو لە سەردەمی سەفەوییە. شیعرەکانی هەیە کە تیایدا پێشبینی ڕووداوەکانی داهاتوو دەکات بە زمانی کوردی، وەک شیعرەکانی شا نعمت الله وەلی و تیمور بانیرانی و نۆستراداموس.
ژیان و ده ربار
ئیل به گ لە ساڵی ٨٩٨ی کۆچی لە شاری (شاره زور) لەدایک بووە و لە ساڵی ٩٦١ی کۆچی، لە سەردەمی سەفەویدا کۆچی دوایی کردووە. لە سەردەمی ( شا ئیسماعیل سه فه وی ) و ( شا تەحماسپی یەکەمدا ) ژیاوە.[3] ئەم قۆناغە سەردەمی سەرهەڵدانی شانشینی یارسان بوو.[3] بەڵام وەحید دەستگەردی، لە ڕاستکردنەوەی شیعرەکانی ئەدیب مەمالیک فەرەهانی کە شیعرەکانی ئیل بگی وەرگێڕاوە بۆ سەر زمانی فارسی، ئەوی بە ژیان لە دوای تیمور بنیارانی و وەک جێنشینی تەیمور ناساند.[4] محەمەد عەلی سۆڵتانی ئەم قسەیەی بە هەڵە زانی.[3] عەلائەدین سەجادی، لە کتێبی "مێژووی ئەدەبی کوردی"دا، کە لە ساڵی 1952ی زایینی (1331ی کۆچی)دا چاپ کراوە، هەروەها باسی ژیانی خۆی کردووە بە "چوار سەد ساڵ پێش ئەمە"، ئەمەش ئاماژەیە بۆ سەردەمی سەفەوی.[5]
ئیڵ بەگی جاف کە یەکێکە لە گەورە و مەزنەکانی حەقیقەت، (حه قه) سۆفى بەپێی پێشەکی دیوانی دەستنووسی ئیڵ بەگ هەروەها عەلائەدین سەجادی لە کتێبی مێژووی ئەدەبی کوردیدا کە لە ساڵی ١٣٧١ی کۆچیدا بڵاوکراوەتەوە دەنووسێت: (وەک دەڵێن ئیڵ بەگ چوار سەد ساڵ لەمەوبەر ژیاوە).
ئیڵ بەگ لە شار لەدایک بووە و لەوێ فێری بنەما و بنەماکانی پەروەردە بووە و وادیارە گرنگی بە دەقەکانی فەلسەفەی عیرفانیی و فەلسەفەی پاکی ڕۆشنگەری داوە. پاشان، حەزی لە زانینی ڕێبازی نهێنییەکان بووە و دوای تەواوکردنی خوێندنەکەی، جلێکی هەستیاری لەبەر کردووە و لە ناوچە دابڕێندراوەکاندا خەریکی خەبات و زاهید بووە. دوای ئەوە سەفەری بەغدا و وڵاتانی ئێران دەکات و دواجار لە هه ورامان نیشتەجێ دەبێت و دەستی کردووە بە ڕێنمایی و بانگەواز بۆ خەڵک. کاتێک گەیشتە تەمەنی شەست و سێ ساڵی، ڕۆحە گەورەکەی سەرگەردان بوو بۆ جیهانی ڕووناکی و جەستەی زەمینی لەوێدا نێژرا. ئیل بەگی جاف دیوانی لە یادی ئەو پێشبینیانەی کە هێشتا نەگەیشتوونەتە ئاستی کامڵبوون. لە پێشبینییەکانیدا هەلومەرجی کۆمەڵایەتی و داهێنانەکانی ڕاگەیاندووە کە لەو سەردەمەدا بوونیان نەبووە لە شێوەی شیعرەکانیدا. بێگومان هەندێک لەو پێشبینیانە بە ڕاشکاوی و هەندێکی تریش لە ڕێگەی ئیرۆنیەوە خراونەتەڕوو، لە کاتێکدا ئەم قسانە لە ماوەی ژیانیدا لە خەیاڵ زیاتر بە هیچی تر نەزانراون.
شاراوە نییە کە پێشبینی لە نێو ئێرانییەکان لە کۆنەوە باو بووە و بەشێک لە ئەدەبیاتی ئایینی زەردەشتیش پێشبینییە، لەوانە (زیندە و کێ یاسین) و بەشێک لە کتێبی (دینکارد)، (بەندەشێن)، (زۆرشت نامێ) و (جا مەسێب نامێ)، هەروەها باس لە پێغەمبەرایەتی دەکات. لە هەندێ کتێبی ئیسلامیدا، وەک: (مظاهر الانوار) و (نجم الثاقب) (تبصرة العلوم) و پێشبینی دەکەین دەربارەی ئایندە، کە زۆربەیان بۆ پێغەمبەری پیرۆز صلى الله عليه وسلم و عیرفانەکانی ئایین دەگەڕێنرێتەوە. لە ئایینەکانی تردا وەک کالیمی و مەسیحی پێشبینی هەیە. لێرەدا چەند دێڕێک لە شیعرەکانی ئیلبەگی جاف دەخەینەڕوو کە هەندێکیان لەلایەن نووسەر ئەلمامەلاک فەرهانییەوە وەرگێڕدراون بۆ سەر زمانی فارسی کە بە وشە بە وشە وەرگیراون. بەڵام نووسەر ئەلمەمەلاک بە هەڵە هۆکاری گەڕاندووەتەوە بۆ تەیمور. لە ئایینەکانی تردا وەک کالیمی و مەسیحی پێشبینی هەیە.
لێرەدا چەند بەیتێک لە شیعرەکانی ئیلبەگی جاف دەخەینەڕوو کە هەندێکیان لەلایەن شاعیر ممالیک فەرهانییەوە وەرگێڕدراون بۆ سەر زمانی فارسی کە وشە بە وشە وەرگیراون. بەڵام شاعیر ئەلمەمەلیک بە هەڵە گەڕاندەوە بۆ تەیمور.
ئیڵ بەگی جاف کە یەکێکە لە گەورە و مەزنەکانی حەقیقەت، (حه قه) سۆفى بەپێی پێشەکی دیوانی دەستنووسی ئیڵ بەگ هەروەها عەلائەدین سەجادی لە کتێبی مێژووی ئەدەبی کوردیدا کە لە ساڵی ١٣٧١ی کۆچیدا بڵاوکراوەتەوە دەنووسێت: (وەک دەڵێن ئیڵ بەگ چوار سەد ساڵ لەمەوبەر ژیاوە).
ئیڵ بەگ لە شار لەدایک بووە و لەوێ فێری بنەما و بنەماکانی پەروەردە بووە و وادیارە گرنگی بە دەقەکانی فەلسەفەی عیرفانیی و فەلسەفەی پاکی ڕۆشنگەری داوە. پاشان، حەزی لە زانینی ڕێبازی نهێنییەکان بووە و دوای تەواوکردنی خوێندنەکەی، جلێکی هەستیاری لەبەر کردووە و لە ناوچە دابڕێندراوەکاندا خەریکی خەبات و زاهید بووە. دوای ئەوە سەفەری بەغدا و وڵاتانی ئێران دەکات و دواجار لە هه ورامان نیشتەجێ دەبێت و دەستی کردووە بە ڕێنمایی و بانگەواز بۆ خەڵک. کاتێک گەیشتە تەمەنی شەست و سێ ساڵی، ڕۆحە گەورەکەی سەرگەردان بوو بۆ جیهانی ڕووناکی و جەستەی زەمینی لەوێدا نێژرا. ئیل بەگی جاف دیوانی لە یادی ئەو پێشبینیانەی کە هێشتا نەگەیشتوونەتە ئاستی کامڵبوون. لە پێشبینییەکانیدا هەلومەرجی کۆمەڵایەتی و داهێنانەکانی ڕاگەیاندووە کە لەو سەردەمەدا بوونیان نەبووە لە شێوەی شیعرەکانیدا. بێگومان هەندێک لەو پێشبینیانە بە ڕاشکاوی و هەندێکی تریش لە ڕێگەی ئیرۆنیەوە خراونەتەڕوو، لە کاتێکدا ئەم قسانە لە ماوەی ژیانیدا لە خەیاڵ زیاتر بە هیچی تر نەزانراون.
شاراوە نییە کە پێشبینی لە نێو ئێرانییەکان لە کۆنەوە باو بووە و بەشێک لە ئەدەبیاتی ئایینی زەردەشتیش پێشبینییە، لەوانە (زیندە و کێ یاسین) و بەشێک لە کتێبی (دینکارد)، (بەندەشێن)، (زۆرشت نامێ) و (جا مەسێب نامێ)، هەروەها باس لە پێغەمبەرایەتی دەکات. لە هەندێ کتێبی ئیسلامیدا، وەک: (مظاهر الانوار) و (نجم الثاقب) (تبصرة العلوم) و پێشبینی دەکەین دەربارەی ئایندە، کە زۆربەیان بۆ پێغەمبەری پیرۆز صلى الله عليه وسلم و عیرفانەکانی ئایین دەگەڕێنرێتەوە. لە ئایینەکانی تردا وەک کالیمی و مەسیحی پێشبینی هەیە. لێرەدا چەند دێڕێک لە شیعرەکانی ئیلبەگی جاف دەخەینەڕوو کە هەندێکیان لەلایەن نووسەر ئەلمامەلاک فەرهانییەوە وەرگێڕدراون بۆ سەر زمانی فارسی کە بە وشە بە وشە وەرگیراون. بەڵام نووسەر ئەلمەمەلاک بە هەڵە هۆکاری گەڕاندووەتەوە بۆ تەیمور. لە ئایینەکانی تردا وەک کالیمی و مەسیحی پێشبینی هەیە.
لێرەدا چەند بەیتێک لە شیعرەکانی ئیلبەگی جاف دەخەینەڕوو کە هەندێکیان لەلایەن شاعیر ممالیک فەرهانییەوە وەرگێڕدراون بۆ سەر زمانی فارسی کە وشە بە وشە وەرگیراون. بەڵام شاعیر ئەلمەمەلیک بە هەڵە گەڕاندەوە بۆ تەیمور.
پێشبینییەکانی “ایل بگی جاف”
⇩ (١)
من بە قەوڵی گۆران دەکەم
قسە لە ژێر هەوران دەکەم
هەمووی لە بۆ سۆران دەکەم
ئیتاعەتی دەوران دەکەم
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢)
ئەوسا ئەدای وەفا دەکەم
سەرم پڕشۆر سەودا دەکەم
هەر تەماشای دنیا دەکەم
ڕوو بە تووری سینا دەکەم
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٣)
ئێران پڕ لە ئاگر دەبێ
حوکمی سوڵتان قاهر دەبێ
ستەم لە خەڵق سادر دەبێ
دەورە دەورەی نادر دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٤)
خاسان وە بێ وەتەن دەبێ
مورغان دوور لە چەمەن دەبێ
شاهان وە بێ کەفەن دەبێ
دەوران وە کامی زەن دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٥)
دەوران بە دەست قەجەر دەبێ
تەیموور لە خەو خەبەر دەبێ
گەلێ سەران بێ سەر دەبێ
ئاشووب و شۆڕ و شەڕ دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٦)
جیهان پڕ لە غەوغا دەبێ
ئەداکەری پەیدا دەبێ
گەلێ سەران بێ سەر دەبێ
فتنە و شەڕێ بەرپا دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٧)
نیوەی ئێران هی ڕووس دەبێ
ئەوەی هیچ بێ نامووس دەبێ
ئەوسا زەڕیان لە مس دەبێ
دین و ئیمان زۆر سس دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٨)
شۆڕش لە ئێرانی دەبێ
سەرێ جۆش و گرانی دەبێ
گەلێ مەردان فانی دەبێ
ڕقی دۆستی گیانی دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٩)
چابوکسوارێ دەنگ دەکا
سەید و شکار پەڵەنگ دەکا
هەر ساعەتێ سەد ڕەنگ دەکا
دنیا و خەڵق پڕ شەنگ دەکا
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٠)
مەردان مەردی گەزاف دەکەن
هەم بەڕاستی خەلاف دەکەن
قسان بە تیر قەڵاف دەکەن
بە ڕیگەی دوور مەساف دەکەن
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١١)
گەلێ دڵم بە تەنگ دەبێ
سەدای تۆپ و تفەنگ دەبێ
شەڕی سەرباز بە شەنگ دەبێ
ئێران دیلی فەرەنگ دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٢)
ڕەخشی ڕوستەم (ئیظهار) دەبێ
ئەسپی ئاسن ڕەهوار دەبێ
“دوڵدڵ”، شەودێز بەکار دەبێ
گەلێ شت هەن ئاشکار دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٣)
تیعی مەولام بڕان دەبێ
سپای قەجەر قڕان دەبێ
سەر لە مەیدان فڕان دەبێ
ناری دۆزەخ گڕان دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٤)
دەورە دەورەی ڕەزا دەبێ
لە دوای ڕەزا غەزا دەبێ
لە دوای غەزا فەزا دەبێ
مەردوم دەست بە نزا دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٥)
ئێران وەکوو فەرەنگ دەبێ
پڕنەقش و ڕەنگاڕەنگ دەبێ
کوڕ وەکوو کچ قەشەنگ دەبێ
مایل بە شۆخ و شەنگ دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٦)
تەیرێ وەک ڕەعد و بەرق دەبێ
گوێچکەی لە دووکەڵ غەرق دەبێ
دەشت و دەری پێ لەق دەبێ
بە ڕووی هەوا مۆلەق دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٧)
خاسان وە بێ مەڵوەن دەبێ
کام دی بە کام ژەن دەبێ
زەوق و زینەت وسیار دەبێ
خەڵقی ژنان وشیار دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٨)
مانگڕوویانی دەوڵەتی
بادەخۆرانی خەڵوەتی
کۆتالباس و سەرپەتی
جامە سپی و خەتخەتی
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٩)
“عێلبەگی” دی دڵگیر دەبێ
فەرەنگستان زنجیر دەبێ
ئێران و ڕۆم نەخچیر دەبێ
ئەوسا فەزا تەسخیر دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٠)
هەمووی شاهان بێ ڕا دەبێ
لە پڕ شەڕ و هەرا دەبێ
کەم خەڵق وە حوکمی شا دەبێ
چەرخ و چرا وە پا دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢١)
گاگا قەحتی قەهار دەبێ
خەڵقی زەمان هۆشیار دەبێ
ناهەمواری هەموار دەبێ
ئەوسا سەرێ ئاشکار دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٢)
تاعەت بە مەجبووری دەبێ
دی بازاڕێ بلووری دەبێ
چینی و فەغفووری دەبێ
گوڵبانگی جەمهووری دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٣)
کاری مەردان نامەردی بۆ
دەورانەکەی ڕەنگزەردی بۆ
دەواکەیشی دڵدەردی بۆ
ڕۆژگاری دڵسەردی بۆ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٤)
بانگی یاری زوڵاڵ دەبێ
دەنگی ئەزان بلاڵ دەبێ
ناجی بە علم و حاڵ دەبێ
ئەوسا زاڵم بێحاڵ دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٥)
ئاوازی سازی حەوتسەری
ناڵەی کۆسی حەیدەری
لالەڕوخانی ئەنوەری
دانەی دوڕی بێ موشتەری
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٦)
نەوەرد لە ڕووی دەوران دەبێ
ناڵەی شێر و بەوران دەبێ
مەولام لەسەر ئێران دەبێ
قەڵای دوژمن وێران دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٧)
شەربەتی خوا وەک هەنگ دەبێ
هەر کەس بیخوا خۆشڕەنگ دەبێ
دوژمن گەلێ بێڕەنگ دەبێ
ژینی تاریک و تەنگ دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٨)
دوو سپای گەورە بە جەنگ دەبێ
ناڵەی تۆپ و تفەنگ دەبێ
دنیا تاریک و تەنگ دەبێ
شەڕی سەرباز بە شەنگ دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٩)
دیوانی گورگ و مەڕ دەبێ
دەشتی بەغداد بە شەڕ دەبێ
گشتی بۆ زێڕ و زەڕ دەبێ
خەڵقی ساجان بێ فەڕ دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٣٠)
دیوان کەریۆ و تازی دەبێ
سەر لە مەیدان بازی دەبێ
پەنجگەزان قازی دەبێ
ئەوسا مەولام ڕازی دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٣١)
عەلی لە غەیب پەیدا دەبێ
دوڵدڵ بۆ شەڕ شەیدا دەبێ
مونکر خوار و ڕیسوا دەبێ
دیسان جیهان ئاوا دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٣٢)
ئەو وەخت جەنگی جیهات دەبێ
نوختەی یاران هاتهات دەبێ
دیدەی مونکر زوڵمات دەبێ
سەیری مەولام نشات دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٣٣)
هەفتا و دوو دین یەک دین دەبێ
سەر دەفتەری ئەمین دەبێ
زاڵم لە زاری و شین دەبێ
دڵی گەلێ بە کین دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٣٤)
“عێلبەگی” دی دڵشاد دەبێ
لە دەرد و غەم ئازاد دەبێ
یارانی گشت لە یاد دەبێ
دوژمن لە زاری و داد دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
***
وەرگیراو لە:
پێشبینییەکانی “عێلبەگی جاف”،
کۆکردنەوە و شیکردنەوەی: “صدێق” بۆرەکەیی “صفی زادە”، چاپی یەکەم ١٣٦٠.
===
من بە قەوڵی گۆران دەکەم
قسە لە ژێر هەوران دەکەم
هەمووی لە بۆ سۆران دەکەم
ئیتاعەتی دەوران دەکەم
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢)
ئەوسا ئەدای وەفا دەکەم
سەرم پڕشۆر سەودا دەکەم
هەر تەماشای دنیا دەکەم
ڕوو بە تووری سینا دەکەم
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٣)
ئێران پڕ لە ئاگر دەبێ
حوکمی سوڵتان قاهر دەبێ
ستەم لە خەڵق سادر دەبێ
دەورە دەورەی نادر دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٤)
خاسان وە بێ وەتەن دەبێ
مورغان دوور لە چەمەن دەبێ
شاهان وە بێ کەفەن دەبێ
دەوران وە کامی زەن دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٥)
دەوران بە دەست قەجەر دەبێ
تەیموور لە خەو خەبەر دەبێ
گەلێ سەران بێ سەر دەبێ
ئاشووب و شۆڕ و شەڕ دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٦)
جیهان پڕ لە غەوغا دەبێ
ئەداکەری پەیدا دەبێ
گەلێ سەران بێ سەر دەبێ
فتنە و شەڕێ بەرپا دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٧)
نیوەی ئێران هی ڕووس دەبێ
ئەوەی هیچ بێ نامووس دەبێ
ئەوسا زەڕیان لە مس دەبێ
دین و ئیمان زۆر سس دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٨)
شۆڕش لە ئێرانی دەبێ
سەرێ جۆش و گرانی دەبێ
گەلێ مەردان فانی دەبێ
ڕقی دۆستی گیانی دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٩)
چابوکسوارێ دەنگ دەکا
سەید و شکار پەڵەنگ دەکا
هەر ساعەتێ سەد ڕەنگ دەکا
دنیا و خەڵق پڕ شەنگ دەکا
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٠)
مەردان مەردی گەزاف دەکەن
هەم بەڕاستی خەلاف دەکەن
قسان بە تیر قەڵاف دەکەن
بە ڕیگەی دوور مەساف دەکەن
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١١)
گەلێ دڵم بە تەنگ دەبێ
سەدای تۆپ و تفەنگ دەبێ
شەڕی سەرباز بە شەنگ دەبێ
ئێران دیلی فەرەنگ دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٢)
ڕەخشی ڕوستەم (ئیظهار) دەبێ
ئەسپی ئاسن ڕەهوار دەبێ
“دوڵدڵ”، شەودێز بەکار دەبێ
گەلێ شت هەن ئاشکار دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٣)
تیعی مەولام بڕان دەبێ
سپای قەجەر قڕان دەبێ
سەر لە مەیدان فڕان دەبێ
ناری دۆزەخ گڕان دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٤)
دەورە دەورەی ڕەزا دەبێ
لە دوای ڕەزا غەزا دەبێ
لە دوای غەزا فەزا دەبێ
مەردوم دەست بە نزا دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٥)
ئێران وەکوو فەرەنگ دەبێ
پڕنەقش و ڕەنگاڕەنگ دەبێ
کوڕ وەکوو کچ قەشەنگ دەبێ
مایل بە شۆخ و شەنگ دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٦)
تەیرێ وەک ڕەعد و بەرق دەبێ
گوێچکەی لە دووکەڵ غەرق دەبێ
دەشت و دەری پێ لەق دەبێ
بە ڕووی هەوا مۆلەق دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٧)
خاسان وە بێ مەڵوەن دەبێ
کام دی بە کام ژەن دەبێ
زەوق و زینەت وسیار دەبێ
خەڵقی ژنان وشیار دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٨)
مانگڕوویانی دەوڵەتی
بادەخۆرانی خەڵوەتی
کۆتالباس و سەرپەتی
جامە سپی و خەتخەتی
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(١٩)
“عێلبەگی” دی دڵگیر دەبێ
فەرەنگستان زنجیر دەبێ
ئێران و ڕۆم نەخچیر دەبێ
ئەوسا فەزا تەسخیر دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٠)
هەمووی شاهان بێ ڕا دەبێ
لە پڕ شەڕ و هەرا دەبێ
کەم خەڵق وە حوکمی شا دەبێ
چەرخ و چرا وە پا دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢١)
گاگا قەحتی قەهار دەبێ
خەڵقی زەمان هۆشیار دەبێ
ناهەمواری هەموار دەبێ
ئەوسا سەرێ ئاشکار دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٢)
تاعەت بە مەجبووری دەبێ
دی بازاڕێ بلووری دەبێ
چینی و فەغفووری دەبێ
گوڵبانگی جەمهووری دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٣)
کاری مەردان نامەردی بۆ
دەورانەکەی ڕەنگزەردی بۆ
دەواکەیشی دڵدەردی بۆ
ڕۆژگاری دڵسەردی بۆ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٤)
بانگی یاری زوڵاڵ دەبێ
دەنگی ئەزان بلاڵ دەبێ
ناجی بە علم و حاڵ دەبێ
ئەوسا زاڵم بێحاڵ دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٥)
ئاوازی سازی حەوتسەری
ناڵەی کۆسی حەیدەری
لالەڕوخانی ئەنوەری
دانەی دوڕی بێ موشتەری
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٦)
نەوەرد لە ڕووی دەوران دەبێ
ناڵەی شێر و بەوران دەبێ
مەولام لەسەر ئێران دەبێ
قەڵای دوژمن وێران دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٧)
شەربەتی خوا وەک هەنگ دەبێ
هەر کەس بیخوا خۆشڕەنگ دەبێ
دوژمن گەلێ بێڕەنگ دەبێ
ژینی تاریک و تەنگ دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٨)
دوو سپای گەورە بە جەنگ دەبێ
ناڵەی تۆپ و تفەنگ دەبێ
دنیا تاریک و تەنگ دەبێ
شەڕی سەرباز بە شەنگ دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٢٩)
دیوانی گورگ و مەڕ دەبێ
دەشتی بەغداد بە شەڕ دەبێ
گشتی بۆ زێڕ و زەڕ دەبێ
خەڵقی ساجان بێ فەڕ دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٣٠)
دیوان کەریۆ و تازی دەبێ
سەر لە مەیدان بازی دەبێ
پەنجگەزان قازی دەبێ
ئەوسا مەولام ڕازی دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٣١)
عەلی لە غەیب پەیدا دەبێ
دوڵدڵ بۆ شەڕ شەیدا دەبێ
مونکر خوار و ڕیسوا دەبێ
دیسان جیهان ئاوا دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٣٢)
ئەو وەخت جەنگی جیهات دەبێ
نوختەی یاران هاتهات دەبێ
دیدەی مونکر زوڵمات دەبێ
سەیری مەولام نشات دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٣٣)
هەفتا و دوو دین یەک دین دەبێ
سەر دەفتەری ئەمین دەبێ
زاڵم لە زاری و شین دەبێ
دڵی گەلێ بە کین دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
(٣٤)
“عێلبەگی” دی دڵشاد دەبێ
لە دەرد و غەم ئازاد دەبێ
یارانی گشت لە یاد دەبێ
دوژمن لە زاری و داد دەبێ
هەر وا بووە و هەر وا دەبێ
***
وەرگیراو لە:
پێشبینییەکانی “عێلبەگی جاف”،
کۆکردنەوە و شیکردنەوەی: “صدێق” بۆرەکەیی “صفی زادە”، چاپی یەکەم ١٣٦٠.
===
ئاماده کردنی : حكيم محمد حاجى
ده ست خۆش
ردحذفبه سوده
ردحذف