کاریگه ریه جۆراوجۆره کان
مه ترسی و کاریگه ری له سه ر ئاو هه واو خاک و زینده وه ران خۆراک و ته ندروستی و ده ریاو زه ریاو ڕوباره کان کێشه یه کی گه وره یه ناکرێت به هه ند وه رنه گیرێت و پشتگوێ بخرێت.
کاریگەری پاشماوە لەسەر خاک
یەکێک لە گرنگترین کاریگەرییەکانی پاشماوە، پیسبوونی خاکە. کاتێک پاشماوەی پلاستیکی، کیمیایی و تەنانەت پاشماوەی پیشەسازی بە شێوەیەکی نادروست فڕێدەدرێت، ماددە ژەهراویەکان دەچنە ناو خاک و تایبەتمەندییە سروشتییەکانی دەگۆڕن. ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی کوالیتی خاک و لاوازبوونی ( بەرهەمی کشتوکاڵی )
هەروەها خاکی پیس ناتوانێت ڕووەک بە شێوەیەکی تەندروست گەشە پێبدات، چونکە ماددە ژەهراویەکان دەگەنە ڕەگ و شانەکانی ڕووەک و دەبنە هۆی ژەهراویبوون یان مردنیان. لە ئەنجامدا زنجیرەی خۆراک تێکدەچێت و کاریگەری نەرێنی لەسەر مرۆڤ و ئاژەڵ دروست دەکات.
کاریگەری پاشماوە لەسەر هەوا
کۆکردنەوەی پاشماوە لە زبڵخانەکان و سوتاندنیان دەبێتە هۆی پیسبوونی هەوا. کاتێک پاشماوە دەسوترێت، گاز و ماددە ژەهراویەکان وەک (گازی میتان ) و (دووەم ئۆکسیدی کاربۆن CO2) بڵاودەبنەوە، کە زیانێکی گەورە بە تەندروستی مرۆڤ و ژینگە دەگەیەنن.
لە هەمان کاتدا، بۆنی ناناخۆشی پاشماوە و خۆڵ و تۆزەکانی بەهۆی باوە بڵاودەبنەوە و کاریگەری لەسەر دانیشتوانی ناوچەکانی دەوروبەر دەکەن. ئەمەش دەبێتە هۆی هەناسەتەنگی، نەخۆشییەکانی سییەکان و هەندێک کێشەی تەندروستی تر.
بەپێی ئاماری ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی، پیسبوونی هەوا هۆکارە لە مردنی پێشوەختەی 7 ملیۆن کەس. ئەمەی خوارەوە دابەشکردنی ئەو نەخۆشیانەیە کە بەهۆی پیسبوونی هەواوە دروست دەبن.
پیسبوونی هەوای دەرەوە
- 40% – نەخۆشی تاجی دڵ
- 40% – جەڵتەی مێشک
- 11% – نەخۆشی درێژخایەنی ڕێگری سییەکان
- 6% – شێرپەنجەی سییەکان
- 3% – هەوکردنی توندی خوارەوەی کۆئەندامی هەناسەدان لە منداڵاندا
پیسبوونی هەوای ناوماڵ
- 34% - جەڵتەی مێشک
- 26% - نەخۆشی تاجی دڵ
- 22% - نەخۆشی درێژخایەنی ڕێگری سییەکان
- 12% - هەوکردنی توندی خوارەوەی کۆئەندامی هەناسەدان لە منداڵاندا
- 6% - شێرپەنجەی سییەکان
کاریگەری پاشماوە لەسەر مرۆڤ
پاشماوە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و ناراستەوخۆ کاریگەری لەسەر ژیانی مرۆڤ هەیە. پیسبوونی ئاو و خاک بەهۆی پاشماوە دەبێتە هۆی گواستنەوەی نەخۆشییە جۆراوجۆرەکان. کاتێک مرۆڤ ئاوی پیس بۆ خواردنەوە یان ئاودێری بەکاردەهێنێت، ئەوا ڕووبەڕووی کێشەی تەندروستی وەک ژەهراویبوونی خۆراک، سکچوون، ڕشانەوە و نەخۆشییەکانی دەمار دەبێتەوە.
هەروەها کۆبوونەوەی پاشماوە لە شوێنی نادروست دەبێتە هۆی زیادبوونی مێشوولە و مشک، کە هۆکاری سەرەکی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە مەترسیدارەکانن وەک کۆلێرا (Cholera ) و تایفۆید (Salmonella ) .
کاریگەری بەکارهێنانی زەوی وەک زبڵدان
زیادبوونی بڕی پاشماوە وایکردووە ڕووبەرێکی زۆر لە زەوی بۆ زبڵدان تەرخان بکرێت. ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی زەوییە کشتوکاڵییەکان و گۆڕانی دیمەنی سروشتی ناوچەکان. هەروەها زبڵدانەکان دەبنە سەرچاوەی بۆنی ناخۆش و پیسبوونی ژینگە.
کاریگەری پاشماوە لەسەر جۆراوجۆری زیندەوەران
فڕێدانی نادروستی پاشماوە کاریگەرییەکی خراپی لەسەر ژیانی ئاژەڵ و ڕووەک هەیە. زۆرجار ئاژەڵ و باڵندەکان پاشماوەی پلاستیکی دەخۆن یان تێیدا گیر دەبن، کە دەبێتە هۆی مردنیان. هەروەها پیسبوونی شوێنی ژیان هاوسەنگی ئیکۆلۆژی تێکدەدات و دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی جۆراوجۆری زیندەوەران.
کاریگەری پاشماوە لەسەر ئاو دەریا و زەریاکان
پاشماوە و ئاوی پیس لە کۆتاییدا دەگەنە دەریا و زەریاکان، کە ئەمەش دەبێتە هۆی پیسبوونی ئاوی دەریا و ترشبوونیان. ئەم گۆڕانە کاریگەری نەرێنی لەسەر ماسی و زیندەوەرە دەریاییەکان هەیە، چونکە زۆرێک لەو زیندەوەرانە هەستیارن بەرامبەر گۆڕانی پێکهاتەی ئاو. هەروه ها ئاوی ژێر زەوی و ئاوی خواردنه وه که مەترسیە کانی بۆسەر ته ندروستی مرۆڤ زۆره وەکوو
نەخۆشییە گواستراوەکانی ئاو
- ئەمیبیاسیس (Amoebiasis)
- برینی بورولی (Buruli ulcer )
- نەخۆشی کامپیلۆباکتێریۆزی (Trichophytosis)
- کۆلێرا ( cholera)
- کریپتۆسپۆریدیۆزیس (Cryptosporidiosis)
- سپۆرولاسیۆنی ڕیسیداڵ (angiosporidia)
- نەخۆشی کرمی گینیا (Guinea worm disease)
- ئێشێریچیا کۆلای (Escherichia coli)
- فاسیۆلیاسیس (fascioliasis)
- نەخۆشی گیاردیاسیس (Giardiasis)
- هەوکردنی جگەر (hepatitis)
- نەخۆشی لێپتۆسپایرۆسیس (leptospirosis)
- نۆرۆڤایرۆس (Norovirus)
- ڕۆتاڤایرۆس (rotavirus)
- سالمۆنێلا (Salmonella)
- شیستۆسیمیا (Schistosomiasis)
- شیگێلاۆسیس (Shigellosis)
- تای تایفۆید (typhoid)
نەخۆشیەکانی ئاوەڕۆو نەبوونی پاکوخاوێنی
- نەخۆشی فیل (elephantiasis)
- کرمی ئەڵقەیی (ringworm)
- ئیسکی (scabies)
- نەخۆشیەکانی کرم کە لە خاکەوە دەگوازرێنەوە (For worm diseases)
- تراخوما ( Trachoma )
چۆن دەتوانین کێشەی پاشماوەکان کەم بکەینەوە؟
بۆ پاراستنی ژینگە، پێویستە هەمووان هاوکاری بکەن بۆ کەمکردنەوەی پاشماوە و فڕێدانی دروستیان. گرنگترین ڕێگاکان ئەمانەن:
- جیاکردنەوەی پاشماوەکان لە سەرچاوەوە.
- دووبارە بەکارهێنانەوە و ریسایکڵکردنی ماددەکان.
- کەمکردنەوەی بەکارهێنانی پلاستیک.
- ڕێگری لە سوتاندنی پاشماوە.
- زیادکردنی هۆشیاری ژینگەیی لە کۆمەڵگادا.
- دروستکردنی سیستەمی باش بۆ کۆکردنەوە و بەڕێوەبردنی پاشماوە.
کۆتایی
پاشماوە ئەگەر بە شێوەیەکی دروست بەڕێوە نەبرێت، دەبێتە هۆی پیسبوونی ژینگە و هەڕەشەیەکی گەورە بۆ تەندروستی مرۆڤ و ژیانی زیندەوەران. بۆیە پاراستنی ژینگە و کەمکردنەوەی پاشماوە بەرپرسیارێتی هەمووانە، تاکو بتوانرێت ژینگەیەکی پاک و تەندروست بۆ داهاتوو بپارێزرێت.
حکیم محمد حاجی
به خێر هاتی فه رموو به رده وامبه