مەترسی وکاریگەریه کانی فڕێدانی پاشماوەکان لەسەر ژینگە

کاریگەری و مەترسیی فڕێدانی پاشماوەکان لەسەر ژینگە

پاشماوەکان یەکێکن لە گەورەترین کێشە ژینگەییەکانی سەردەمی ئێستا، چونکە فڕێدانی نادروست و بەڕێوەبردنی هەڵەیان کاریگەرییەکی خراپی لەسەر خاک، ئاو هەوا و تەندروستی مرۆڤ هەیە. زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان و بەکارهێنانی کە رە ستە ی پلاستیکی و کیمیایی، وایکردووە کێشەی پاشماوە ڕۆژ بە ڕۆژ مەترسیدارتر بێت. ئەگەر پاشماوەکان بە شێوەیەکی دروست کۆنترۆڵ نەکرێن، دەبنە هۆی پیسبوونی ژینگە (Environment) و بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە جۆراوجۆرەکان.

کاریگه ریه جۆراوجۆره کان

مه ترسی و کاریگه ری له سه ر ئاو هه واو خاک و زینده وه ران خۆراک و ته ندروستی و ده ریاو زه ریاو ڕوباره کان کێشه یه کی گه وره یه ناکرێت به هه ند وه رنه گیرێت و پشتگوێ بخرێت.

کاریگەری پاشماوە لەسەر خاک

یەکێک لە گرنگترین کاریگەرییەکانی پاشماوە، پیسبوونی خاکە. کاتێک پاشماوەی پلاستیکی، کیمیایی و تەنانەت پاشماوەی پیشەسازی بە شێوەیەکی نادروست فڕێدەدرێت، ماددە ژەهراویەکان دەچنە ناو خاک و تایبەتمەندییە سروشتییەکانی دەگۆڕن. ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی کوالیتی خاک و لاوازبوونی ( بەرهەمی کشتوکاڵی )

هەروەها خاکی پیس ناتوانێت ڕووەک بە شێوەیەکی تەندروست گەشە پێبدات، چونکە ماددە ژەهراویەکان دەگەنە ڕەگ و شانەکانی ڕووەک و دەبنە هۆی ژەهراویبوون یان مردنیان. لە ئەنجامدا زنجیرەی خۆراک تێکدەچێت و کاریگەری نەرێنی لەسەر مرۆڤ و ئاژەڵ دروست دەکات.

کاریگەری پاشماوە لەسەر هەوا

کۆکردنەوەی پاشماوە لە زبڵخانەکان و سوتاندنیان دەبێتە هۆی پیسبوونی هەوا. کاتێک پاشماوە دەسوترێت، گاز و ماددە ژەهراویەکان وەک (گازی میتان ) و (دووەم ئۆکسیدی کاربۆن CO₂₎ بڵاودەبنەوە، کە زیانێکی گەورە بە تەندروستی مرۆڤ و ژینگە دەگەیەنن.

لە هەمان کاتدا، بۆنی ناناخۆشی پاشماوە و خۆڵ و تۆزەکانی بەهۆی باوە بڵاودەبنەوە و کاریگەری لەسەر دانیشتوانی ناوچەکانی دەوروبەر دەکەن. ئەمەش دەبێتە هۆی هەناسەتەنگی، نەخۆشییەکانی سییەکان و هەندێک کێشەی تەندروستی تر.

بەپێی ئاماری ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی، پیسبوونی هەوا هۆکارە لە مردنی پێشوەختەی 7 ملیۆن کەس. ئەمەی خوارەوە دابەشکردنی ئەو نەخۆشیانەیە کە بەهۆی پیسبوونی هەواوە دروست دەبن.

پیسبوونی هەوای دەرەوە

• 40% – نەخۆشی تاجی دڵ

• 40% – جەڵتەی مێشک

• 11% – نەخۆشی درێژخایەنی ڕێگری سییەکان

• 6% – شێرپەنجەی سییەکان

• 3% – هەوکردنی توندی خوارەوەی کۆئەندامی هەناسەدان لە منداڵاندا

پیسبوونی هەوای ناوماڵ

• 34% - جەڵتەی مێشک
• 26% - نەخۆشی تاجی دڵ
• 22% - نەخۆشی درێژخایەنی ڕێگری سییەکان
• 12% - هەوکردنی توندی خوارەوەی کۆئەندامی هەناسەدان لە منداڵاندا

• 6% - شێرپەنجەی سییەکان

کاریگەری پاشماوە لەسەر مرۆڤ

پاشماوە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و ناراستەوخۆ کاریگەری لەسەر ژیانی مرۆڤ هەیە. پیسبوونی ئاو و خاک بەهۆی پاشماوە دەبێتە هۆی گواستنەوەی نەخۆشییە جۆراوجۆرەکان. کاتێک مرۆڤ ئاوی پیس بۆ خواردنەوە یان ئاودێری بەکاردەهێنێت، ئەوا ڕووبەڕووی کێشەی تەندروستی وەک ژەهراویبوونی خۆراک، سکچوون، ڕشانەوە و نەخۆشییەکانی دەمار دەبێتەوە.

هەروەها کۆبوونەوەی پاشماوە لە شوێنی نادروست دەبێتە هۆی زیادبوونی مێشوولە و مشک، کە هۆکاری سەرەکی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە مەترسیدارەکانن وەک کۆلێرا (Cholera ) و تایفۆید (Salmonella ) .

کاریگەری بەکارهێنانی زەوی وەک زبڵدان

زیادبوونی بڕی پاشماوە وایکردووە ڕووبەرێکی زۆر لە زەوی بۆ زبڵدان تەرخان بکرێت. ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی زەوییە کشتوکاڵییەکان و گۆڕانی دیمەنی سروشتی ناوچەکان. هەروەها زبڵدانەکان دەبنە سەرچاوەی بۆنی ناخۆش و پیسبوونی ژینگە.

کاریگەری پاشماوە لەسەر جۆراوجۆری زیندەوەران

فڕێدانی نادروستی پاشماوە کاریگەرییەکی خراپی لەسەر ژیانی ئاژەڵ و ڕووەک هەیە. زۆرجار ئاژەڵ و باڵندەکان پاشماوەی پلاستیکی دەخۆن یان تێیدا گیر دەبن، کە دەبێتە هۆی مردنیان. هەروەها پیسبوونی شوێنی ژیان هاوسەنگی ئیکۆلۆژی تێکدەدات و دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی جۆراوجۆری زیندەوەران.

کاریگەری پاشماوە لەسەر ئاو دەریا و زەریاکان

ڤیدیۆی فڕێدانی پاشماوەکان

پاشماوە و ئاوی پیس لە کۆتاییدا دەگەنە دەریا و زەریاکان، کە ئەمەش دەبێتە هۆی پیسبوونی ئاوی دەریا و ترشبوونیان. ئەم گۆڕانە کاریگەری نەرێنی لەسەر ماسی و زیندەوەرە دەریاییەکان هەیە، چونکە زۆرێک لەو زیندەوەرانە هەستیارن بەرامبەر گۆڕانی پێکهاتەی ئاو. هەروه ها ئاوی ژێر زەوی و ئاوی خواردنه وه که مەترسیە کانی بۆسەر ته ندروستی مرۆڤ زۆره وەکوو

نەخۆشییە گواستراوەکانی ئاو

• ئەمیبیاسیس (Amoebiasis)

• برینی بورولی (Buruli ulcer )
• نەخۆشی کامپیلۆباکتێریۆزی (Trichophytosis)

• کۆلێرا ( cholera)
• کریپتۆسپۆریدیۆزیس (Cryptosporidiosis)
• سپۆرولاسیۆنی ڕیسیداڵ (angiosporidia)
• نەخۆشی کرمی گینیا (Guinea worm disease)
• ئێشێریچیا کۆلای (Escherichia coli)
• فاسیۆلیاسیس (fascioliasis)
• نەخۆشی گیاردیاسیس (Giardiasis)
• هەوکردنی جگەر (hepatitis)
• نەخۆشی لێپتۆسپایرۆسیس (leptospirosis)
• نۆرۆڤایرۆس (Norovirus)
• ڕۆتاڤایرۆس (rotavirus)
• سالمۆنێلا (Salmonella)
• شیستۆسیمیا (Schistosomiasis)
• شیگێلاۆسیس (Shigellosis)
• تای تایفۆید (typhoid)

نەخۆشیەکانی ئاوەڕۆو نەبوونی پاکوخاوێنی

• نەخۆشی فیل (elephantiasis)
• کرمی ئەڵقەیی (ringworm)
• ئیسکی (scabies)
• نەخۆشیەکانی کرم کە لە خاکەوە دەگوازرێنەوە (For worm diseases)

• تراخوما ( Trachoma )

چۆن دەتوانین کێشەی پاشماوەکان کەم بکەینەوە؟

کۆبونه وە ی پاشماوە هە وڵدان بۆ که مکردنە وە ی

بۆ پاراستنی ژینگە، پێویستە هەمووان هاوکاری بکەن بۆ کەمکردنەوەی پاشماوە و فڕێدانی دروستیان. گرنگترین ڕێگاکان ئەمانەن:

• جیاکردنەوەی پاشماوەکان لە سەرچاوەوە.
• دووبارە بەکارهێنانەوە و ریسایکڵکردنی ماددەکان.

• کەمکردنەوەی بەکارهێنانی پلاستیک.
• ڕێگری لە سوتاندنی پاشماوە.
• زیادکردنی هۆشیاری ژینگەیی لە کۆمەڵگادا.

• دروستکردنی سیستەمی باش بۆ کۆکردنەوە و بەڕێوەبردنی پاشماوە.

کۆتایی

پاشماوە ئەگەر بە شێوەیەکی دروست بەڕێوە نەبرێت، دەبێتە هۆی پیسبوونی ژینگە و هەڕەشەیەکی گەورە بۆ تەندروستی مرۆڤ و ژیانی زیندەوەران. بۆیە پاراستنی ژینگە و کەمکردنەوەی پاشماوە بەرپرسیارێتی هەمووانە، تاکو بتوانرێت ژینگەیەکی پاک و تەندروست بۆ داهاتوو بپارێزرێت.

حکیم محمد حاجی

📚 ئەم بابەتانەش بخوێنەوە

دواین بابەت