1- لێبوردن لە ئیسلامدا چییە؟
لێبوردن و لێبوردەیی بەهایەکی قووڵی ئاینی و مرۆڤایه تیه ، کە شەریعەتی ئیسلامی جەختی لەسەر کردووەتەوە، کە تیشک دەخاتە سەر گرنگیی ئەوبابەتە لە بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی یەکگرتوو . لێبوردن بە یەکێک لە بەرزترین شێوەکانی کامڵبوونی مرۆڤ دادەنرێت، کە مرۆڤ هەڵدەبژێرێت چاوپۆشی لە مافەکانی خۆی بکات لە پێناو خودادا، بەبێ ئەوەی بەدوای تۆڵەکردنەوەدا بگەڕێت یان زیان بە کەسانی دیکە بگەیەنێت. لێبوردەیی ڕەفتارێکی کۆمەڵایەتییە کە گوزارشت لە گەورەیی و بەزەیی دەکات، دڵەکان لە کینە و ناڕەزایی پاک دەکاتەوە و بەم شێوەیەش پەیوەندی خۆشەویستی و برایەتی نێوان تاکەکان بەهێزتر دەکات.بۆ بەدەستهێنانی پێکەوە ژیانی ئاشتیانە و ئاشتەوایی کۆمەڵایەتی دەیانخاتە ڕوو کاتێک مرۆڤ دەسەڵاتی تۆڵەسەندنەوە و لێبوردەیی بەرامبەر بەوانی دیکە هەیە سەرەڕای جیاوازییەکانیان. ئیسلام بناغەیەکی پتەوی بۆ ئەم چەمکانە دامەزراندووە، ڕوونی دەکاتەوە کە لێبوردن یەکێکە لە سیفەتە جوانەکانی خودا، بوێری ڕاستەقینە لە توانای لێبوردندایە و بەخشندەیی ڕاستەقینە لە لێبوردەییدا و لێکتێگەیشتن لە نێوان مرۆڤەکاندا بەرز دەکاتەوە، ناکۆکیەکان کەمدەکاتەوە و بەم شێوەیە ژینگەیەکی کۆمەڵایەتی یەکگرتووتر و سەقامگیرتر پەروەردە دەکات.
2. گرنگیی لێبوردن لە ئیسلامدا
چەمکەکانی لێبوردەیی لە قورئانی پیرۆزدا وەک فەزیلەتی ڕەوشتی و بنەما بنەڕەتییەکان باس کراون کە پێویستە باوەڕداران خاوەنی بن بۆ بەدەستهێنانی بەرزبوونەوەی ڕۆحی و خۆشگوزەرانی کۆمەڵایەتی. لێبوردن، بە هەردوو مانا زمانەوانی و قورئانییەکەی، واتە خۆبەدوورگرتن لە سزادانی کەسێک کە هەڵەی کردبێت یان ستەمی لێکردبێت. نیشانەی سیمای ئەخلاقی بەهێزە و ڕۆحێکە کە ئارەزووی تۆڵەسەندنەوە تێدەپەڕێنێت. قورئان لە چەندین شوێن داوای لێبوردن دەکات، لەوانەش ئه م ئایەتە: {وَصْفَحُوا ۖ إِنَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} (المائدة: 13)، کە لێبوردن بەستراوەتەوە بە خێرخوازیەوە، جەخت لەوە دەکاتەوە کە لێبوردن سیفەتی ئەو کەسانەیە کە باشترین و فەزڵدارترین شت هەڵدەبژێرن. وەک لە ئایەتەکەدا هاتووە: {فَاعْفُوا وَصْفَحُوا ۖ أَلَا تُحِبُّونَ أَن يَغْفِرَ اللَّـهُ لَكُمْ} (النور: 22)، ئەم ئایەتە بانگەوازی موسڵمانان دەکات کە فەزیلەتی لێبوردن و ڕەحمەتی خودا بزانن، هانیان دەدات ڕق و کینە و ناڕەزایی ڕەت بکەنەوە و لێیان خۆشبن کە ستەمیان لێکردوون.
3. بەڵگەکانی لێبوردن لە قورئان
▪ { وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَيَتِيماً وَأَسِيراً }{الإنسان:8}
▪ {وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ * الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} {آل عمران: 133-134}.
▪ {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} {الأعراف: 199}.
▪ {لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا} {النساء: 114}.
▪ { إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا } {النساء: 149}.
▪ { وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ * وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ ﴾ {فصلت: 34، 35}.
▪ {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} [الشورى: 40}.
▪ {وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [النور: 22}.4.سوودەکانی لێبوردن بۆ تاک و کۆمەڵگا
لێبوردەیی واتایه کی فراوانتری هەیە، قبوڵکردنی ئەوانی دیکە و ڕێزگرتن لە جیاوازییەکان و مامەڵەکردن لەگەڵ ئەوانەی ستەم لە مرۆڤ دەکەن بە نەرمی و بەزەیی، بەرجەستەکردنی بەهاکانی ڕەحمەت و لێبوردەیی کە ئیسلام هێناویەتی. لێبوردەیی لە قورئاندا وەک سیفەتێکی چاکەخوازان و خواپەرستان وەسف کراوە، هەروەها وەک نیشانەی بەهێزی ڕەوشتی بەرز. لە سورەتی ئەحزابدا خوای گەورە دەفەرموێت:{وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا} (الفرقان: 63). لە ئایەتەکانی تردا داوای مامەڵەی باش دەکات، چاوپۆشی لە عەیبەکانی ئەو کەسانە بکات کە ناکۆکن و مامەڵەکردن لەگەڵ ئەوانی تردا بە لێبوردەیی و لێبوردن. کە ئامرازێکی کاریگەرە بۆ بڵاوکردنەوەی ئاشتی و ئاشتکردنەوەی جیاوازیەکان، هەروەها یەکێکە لەو بنەمایانەی کە قورئان بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی یەکگرتوو لەسەر بنەمای دادپەروەری و میهرەبانی دامەزراندووە.
جەخت لەوە دەکاتەوە کە پێگەی ڕۆحی مرۆڤ بەرز دەکاتەوە، پەیوەندی هاوسەنگ لەگەڵ ئەوانی تردا دادەمەزرێنێت و لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی هاوکاری دوور لە ڕق و کینە و ناتەبایی. ئامرازن بۆ چاکسازی و پتەوکردنی پەیوەندیی برایەتی، لەسەر بنەمای خۆشەویستی و ڕەزامەندی خودا، و لە نیعمەتەکانی دونیا و قیامەت دادەنرێن، کە بەرەو ڕەزامەندی خودا دەبەن و تاکەکان دەتوانن لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانیاندا ئارامی ناوەوە و بەدیهێنان بەدەستبهێنن.
4.1. کۆنترۆڵی هەستەکان
پێویستە مرۆڤ کۆنترۆڵی هەستەکانی بکات و ئارەزووەکانی بخاتە ژێر بەرزترین ئاستی ڕەوشتی باش و کارەکتەری پاڵاوتە. لێبوردن دژایەتی هێزی کارەکتەر ناکات؛ بەڵکو تیشک دەخاتە سەر ئاغایەتی خۆی و دووپاتی دەکاتەوە. جگە لەوەش لێبوردن کاریگەری ئەرێنی لەسەر تاک هەیە، بارگرانی ناڕەزایی و ڕق کەم دەکاتەوە و بەشداری دەکات لە گەشەکردنی کەسایەتییەکی هاوسەنگ کە توانای زاڵبوون بەسەر شەپۆلی توڕەیی و تەقینەوەی سۆزداریدا هەبێت. کاتێک هەستەکانی ناڕەزایی و توڕەیی ئازاد دەبن، ڕۆح ئارامی دەدۆزێتەوە و لە کۆت و بەندەکانی تۆڵەکردنەوە ڕزگاری دەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ئارامی ناوەوە و ئاسایشی دەروونی.
لێبوردن وەک ئامرازێک بۆ چاکسازیی ڕۆحەکان و پاککردنەوەی دڵەکان سەیر دەکرێت، هەروەک چۆن پێغەمبەر محمد ﷺ(درودی خوای له سه ر بێت) فەرموویەتی: لێبوردن لە تەقوا نزیکترە، ئەوەش ڕوونی دەکاتەوە کە لێبوردن پەیوەندییەکی نزیک بە تەقوا و ترس لە خوداوە هەیە.
4.2. بنەمای مرۆیی
بەهای بەرزی لێبوردن وەک فەزیلەتێکی ره وشتی لە بنەما مرۆیی و ڕۆحییەکانی موسڵمانانەوە سەرچاوە دەگرێت. گەورەیی و توانای دۆزینەوەی بیانوو بۆ ئەوانی دیکە و بەزەیی لە مامەڵەکردن لەگەڵیاندا دەگرێتەوە. هەروەها لێبوردن پەیوەندی خۆشەویستی و برایەتی بەهێز دەکات و ئامرازێکی کاریگەرە بۆ بەدەستهێنانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، کەمکردنەوەی دەرئەنجامەکانی دوژمنایەتی و ململانێ. بۆیە چاندنی هێزی لێبوردن و ئاراستەکردنی خۆ بەرەو لێبوردن وەک یەکێک لە پلە بەرزەکانی ئاغایەتی و کەرامەت دەمێنێتەوە و بە یەکێک لە گرنگترین ڕەفتارەکان دادەنرێت کە لە سیستەمی ئەخلاقی ئیسلامیدا پارێزراون.
4.3. لێبوردن بۆ سەقامگیری ئاشتی کۆمەڵایەتی
4.4. پاداشت و بەرهەمی لێبوردەیی:
5. نموونە لە ژیانی پێغەمبەر ﷺ
5.1. چەند فەرمودەیەکی پێغەمبەر ﷺ
5.2. هەڵسوکەوت لەگەڵ دیلەکان
